Archive for the 'Derleme sözlüğü' Category

HALK BAHÇESİ

Şubat 9, 2009

Nurer Uğurlu’nun Divan Bahçesi adlı yapıtının kapağı, renkleriyle, çağrıştırımlarıyla bana nasıl da çekici geldi bir bilseniz! Siyah zemin üzerindeki kırmızı gül. Doğrusu dudak uçuklatacak cinsten. Ama o gül, hasbahçenin gülü. Aşı gülü.Tam da Topkapı’nın bahçesine yakışıyor; birkaç soyun karışımı. Kim bilir hangi gizli eller aşılamış? Dört duvar içinde olduğuna göre sanırım gizli kapaklı yanı da pek çoktur. O dünya, seviciler dünyasıdır bir bakıma. O gül, sakız köçeklerinin kulaklarına daha çok yakışmaktadır.
Divan bahçesinin gülü yanında bir de halk bahçesinin gülü var. O gül, hep göz önünde. O gül, yaban gülüdür, orman gülüdür, sarmaşık gülüdür. Kulağa öylesine sokuluvermiş güldür. Fosforlu Cevriye’nin kulağındaki gül.Yaban dünyanın, köpeği bile gülsüz değildir. Meyveye duran o köpek gülleri bir de bakarsınız akşam olmadan kuşburnu oluvermiş. Hem orada salt bülbüller değil, ibibikler de öter. Üstelik halk bahçesinin gülü, tepeden tırnağa dişidir. Bu nedenle halk bahçesinin şiiri de hep dişidir. “Ak sinede sabah namazı kılmak”tır orada şiir.
Şair olmak, halk bahçesinden gül dermeyi bilmekle olanaklıdır. Merak ederim TDK’nin Derleme Sözlüğü’ne, kaç şairimiz açıp bakmıştır; halkın somutlama becerisine, zenginliğine tanık olmuştur? Şiirin, yaban dili yaşatmakla ilgisini araştırmıştır? Şiirin Darvin’i olmaya özenmiştir? “Yaban Düşünce”nin kapağını açmıştır? İşte bu sorular, beni çocukluğuma götürdü. Karacasu’nun Işıklar köyünde konuşulan dile. Anamın dilinden “anadil”ime. “Doğallık, somutlama, çağrıştırım, duruluk…” pınarının başına. Kısacası “şiir”e götürdü. Anamın dilindeki bu sözcüklerin, bir ikisi dışında, en çok kullanılan anlamlarını vermeyi uygun buldum. Kullanımlarını, baştan sona konusu şiir olan cümlelerle örnekledim. Belki de şiire ve şiirime bir kapı aralamayı düşündüm. Bir ozanın bilinç altında da şiir yatar. Siz bunlara, şiir üzerine “ders notları” da diyebilirsiniz. Sabahattin Kudret Aksal’ın “Şiir Üstüne Notlar”ı, İlhan Berk’in “Şiirin Gizli Tarihi, Adlandırılmayan Yoktur”, Ferit Edgü’nün “Ders Notları” gibi…
TDK’nin Derleme Sözlüğü’nde, sözcüklerin ağız özellikleri korunmuş. Ben, bunu doğru bulmadım. Ekin dilimizin kurallarına uygun davranılırsa, dile yeniden kazandırılabileceklerini, şiir dilinde yer alabileceklerini düşündüm. Sözgelimi benim köyümde “p,t” sert ünsüzleri ve “r” hiç kullanılamaz: “Kargı var, kargıcık var; kargı var parmak kadar, kargı var tırnak kadar…” denmez de “gagı va, gagıcık var; gagı va bamak kada, gagı va tınak kada…” denir. Nasıl dendiğine değil, nasıl denmesi gerektiğine önem verilmelidir diyorum. Çoğu dilbilimcimizin temel ilke olarak benimsediği “Dil, dilbilgisinden değil; dilbilgisi, dilden doğar.” yargısına her konuda hak versek bile, ekin diline uygun söyleyiş konusunda ödün veremeyiz. Çünkü “ulus” ve “dil” birbirinden soyutlanamaz.

Acaplamak: Acayip bulup ayıplamak, kınamak.
O hatır gönül bilmez şiir putlarını, şimdi herkes acaplıyor.
: Pantolonun, şalvarın apış arası.
Okur, ağı sökülmüş dizelerle ortaya çıkan her ozana erkenden diz çöktürür.
Ağız: Doğum yapan hayvanın ilk sütü.
Ağız, hep yavru ağzına akar; ağız tadı ise hep şiir ağzına.
Ağmak: Tırmanmak, yükselmek.
Gönülsüz namaz, göklere ağmaz; zorlama şiir zamana ağmaz.
Akbaş: Karnıbahar.
Akbaş saksıya yakıştığında, bilin ki saçlarını ağartmış bir şiirdir artık.
Alnı çatı: Alnın tam orta yeri.
Kekliği kanadından, şairaneliği alnı çatından vururlar.
Angastan:Kandırmak amacıyla öylesine söylenivermiş söz, yalancıktan.
Yaşamı yalanlayan sözler sokağa çıkmasaydı, angastan şairler de olmazdı!
Andız: İffetsiz, erkeklere karşı sırnaşık, kaba ardıç gibi kadın.
Seni gidi koca andız, sen misin sözcüklerin başını döndürüp onları dizelerde ters yüz yatıran..
Annaç (alnaç): Karşıda olan.
Şu yeni yetme ozanlar, annacındaki şiir aynasında saç taramayı ne gün öğrenecekler?
Argaç: Dokumada mekikteki atkı ipliği.
Şiir atkısını attırmamayı bilen her ozan, dil mekiğindeki argaçlık sözcüklerle şıkıdık şıkıdık oynamayı da bilir.
Avkanlanmak (afakanlanmak): Sinirlenip heyecanlanmak.
Zamanlı zamansız avkanlanan ozanın avcısı o acımasız zamandır.
Ayazlık: Akdeniz evlerinde hayattan dışarıya doğru çıkan, etrafı çevrili yüksekçe oturma yeri.
Ey ozan, balkon ölümün cesur körfeziyse, ayazlık da“hayat”ın.
Balkan: Ağacın, çalı çırpının iç içe girdiği, içine girilemez hale gelmiş yer.
Her ozan sözcük budama işinden anlasaydı, bu şiirler böyle balkan olur muydu; şiir dünyası da balkanlaşır mıydı?
Baylan: Nazlı, şımarık
Bu baylan dizeler, keşke nazeninlik okulundan diploma almayı da akıl edebilselerdi!
Bardak: Su içilen, çoğu emzikli toprak kap.
Şiirin buz gibi olsun istiyorsan, şiir bardağını, güzellerin geçtiği yolu gören pencereye koy.
Belemek: Bebeği beşiğe sarıp bağlamak.
Şiir beşiğine bebek belemeyi öğreneceksen sadece şiir yazma, şiir bakımıyla ilgili kitapları da oku.
Beniz: Yüz rengi.
II. Yeni’den, hele 1980 Şiiri’nden bu yana Türk şiirinin beti benzi iyice soldu.
Beşbıyık: Muşmula.
Ozan bıyığıyla beşbıyığı karıştıran hanımlar, bir günden bir güne şiirle öpüşmeye kalkmasın.
Bezirme: Kalınca yufka.
Şiiri yufkalaştırmayı bilmeyenler, bezirme içine kendi duygularını koyup yerler.
Başaklama: Daha önce toplanan bir üründen, tarlada ya da ağaçta kalanları toplanma.
Hadi, ustalar bahçesine imge başaklamaya gidelim.
Bulamaç: Şeker ya da pekmezle unun karıştırılarak yapıldığı tatlı.
Batı şiirinin o farklı yavan damak tadını baştan fark edebilseydik; Türk şiirini, zorla AB’nin bulamaç malzemesi yapmaya kalkmazdık.
Bürgü: Katlamadan kullanılan baş örtüsü.
Ey şiir, at başındaki bürgünü de kapalı göklerin hüznü başına çökmesin ve birdenbire başlasın şiir yağmuru.
Bükme: Diz ve diz altı kadın donunun lastikli büzgülü yeri.
Dizini dikip oturmuş o bükmesi kırık şiirleri okuyacak röntgenci okurlar, elbette her zaman olacaktır.
Çarık: Sokak sokak dolaşan kadın.
Şiir, çarık gibi kapı kapı dolaşanları sevmez; üstelik her kapının önünde de çarık çıkarılmaz..
Çatma: At, eşek, öküzü yan yana bağlayarak harmanı eritme işi.
Uyağı, ulamayı, ölçüyü dörtlüğü çatmaya koşmayı bilmeyene eskiden kimse ozan demezdi; oysa şimdi kendini çatmaya koşturmaktan hoşlanana ozan deniyor..
Çeç: Savrulup temizlenmiş, harman yerindeki arpa, buğday yığını.
Çeçim bereketli olsun diyorsan, şiirinde sapla samanı iyi ayır, şiiri savurmaya devam et.
Çılbır: Suya kırılıp pişirilmiş renkli ve tereyağlı yumurta yemeği.
Damat sofrasının çılbırıdır kadın ozanlarımızın aşk şiirleri..
Çırakman: Kandil.
Çırakmanını yakmadan şiirin başına geçme, şiir karanlığı sevmez.
Çilbir: Başa takılan, hayvanı çekmeye yarayan zincir, ip:
Okur,önce çilbiri eline, yani başlığı diline yakışan şiirleri okur.
Çotunak: İki dalın gövdeden ayrıldığı yer.
Şiiri rahatlıkta, çotunakta otururken değil; dal uçlarında dolaşırken ara, o tazeliğin kokusu ve korkusu yüreğine düşsün
Çovaşlamak: Güneşlemek.
Şiirin çovaşladığı yer, yalnızca okurun bahçesidir.
Çöğmek: Yükseğe fırlamak.
Dolaşımda olan şiir, çöğüp buluta tutunmayı bilen şiirdir; çünkü bulutlar sınır tanımaz.
Dalabık (dalıbık): Tedirginliği sürekli kılan gönül üzüntüsü.
Dalıbıklı gülibiklerdir, şiiri sabah uykularından eden; uykusunu almamış şiire de şiir denmez..
Dam: Cezaevi.
Dam üstünde un eleyenlerle aklı bozmamış o iyi ozanlardan biri olmak için, Nazım, Ahmet Arif gibi ille de damda yatmak mı gerekir bilmem?
Dastar: Başa sıkıca bağlanan örtü.
Dikkati, menevişli gözlerde toplamak için, bir şiirde hangi sözcüklerin dastarlanacağını ancak iyi şair bilir.
Dayak: Kapının açılmasını önlemek için arkaya dayanan ağaç.
Harcıalem şiirlerle sokak sokak dolaşmaya alışmış bir ozan, belli bir saatten sonra kapı dayaklamakla ne şiirin namusunu ne de kendi namusunu temizleyebilir.
Deste: Biçilip bir yere konmuş arpa buğday demeti.
Şiir tarlasında deste çekmekle işe başlamamış bir ozandan, şiir emeği adına eylemde bulunması beklenemez.
Dığan. Saplı, yayvan tencere; ağzını toplamayı bilmeyen, yersiz konuşan kişi.
O ozan, dığan olmasaydı, şiirin kaynanası okur önünde nasıl konuşacağını da iyi bilirdi.
Dirgen: Arpa buğday saplarını atmaya, aktarmaya yarayan alet.
Dirgeni yiyen sıpa, ne yeme gelir ne sapa; o halde bugün, şiir okurunun eline hemen bir dirgen vermek gerekiyor..
Dişlek: Dişleri öne doğru çıkık olan.
Dişlek ozanlardır dudağın dişten önce geldiği gerçeğini bilmeyenler.
Dizlik: Uzunluluğu dize kadar olan kadın donu.
Ozanın işi, onun bunun dizliğiyle değil, dizeyledir.
Döngel: Muşmula.
Muşmula suratlılar bile, bir gün kendilerine “döngel” dedirtebiliyorlarsa, mutlaka şiir sayesindedir.
Döşeklik. Evlerde döşek konan kapalı yer.
Bir aşk ozanını ilk işi, sevgilinin erden kokusunu, döşeklikte arayıp bulmaktır.
Dumağı (duma): Nezle, burun akıntısı.
Şiir dumağısıyla boğuşan bir ozandan, insanlığın yükünü taşıması beklenemez.
Düdük: Boğaz.
Sevgiliyle paylaşılmayan bir şiir, ozanın düdüğünden kolay kolay geçmez.
Düzmek: Cinsel ilişkide erkeğin etkin olması.
Dişi bir sözcük bulan her yeni yetme ozanın aklına, acaba neden önce şiir“düzmek”düşer?
Ekin: Tarladaki arpa buğday gibi ürün.
Gök ekini çiğnememeyi erdem bilen bu ulusun ozanları, şiir tarlasına destursuz (izinsiz) girilmeyeceğini de iyi bilir.
Ellik: Ekin biçerken sol elin parmaklarına geçirilen tahtadan yapılma araç.
Şiir hasadına çıkan, ellik kullanmayı asla akıl etmesin; çünkü elinle dokunamadığın hiçbir şiir somutluk kazanmaz.
Elmalık: Odalarda tavan altına boydan boya yapılan raf.
Şiir göz önünde olur, ama el ayak altında olmaz; o halde kaldır onu elmalığa koy.
Erinmek: Bir işi yapmaya üşenmek, işi zor bulup yapmak istememek.
Ozan dizelerle uyur, dizelerle uyanır; o halde erinme, sabahı beklemeden kalk, yaz.
Esen. Rüzgâr.
Esin de esen gibidir, geçip gittiğini hissedersin o kadar.
Eğsi: Bir kısmı daha önce yanmış odun.
Ozan dediğin, her şeyden önce sözcük dağından düz odun taşımayı öğrenmeli Yunus gibi; çünkü el alemin yakıp söndürdüğü eğsilerle şiir ateşi harlamaz.
Evinsiz: Beslenmemiş, içi dolmamış ürün; yersiz, özsüz konuşan kişi.
Evinsiz şiir, evinsiz ozanın sözcük yığınından başka hiçbir şey değildir; hani nerde doğrular ya da yanlışlar?
File: Hayvana binerken basmak için kullanılan, semerin iki yanına sarkmış urgan turası.
Bir divanın kapağını açar açmaz, ayağını hemen, o şiirin filesi durumundaki kafiyeye atmalısın.
Geriz: Kapalı su yolu.
Gerizlerden geçip yeraltını tanıma olanağı bulmamış şiirlere ve şairlere, “Duruluk nedir?” diye sorma.
Gevik: Şekli bozulmuş, eğri büğrü olmuş.
İyi şiir okuyamayan çenesi gevik biri, iyi ozan da olamaz; şiir önce sestir.
Gıcır: Mısırın siyah tanesi; mısır soyarken daha çok siyah tane bulmaya dayalı şans oyunu.
Çocukluğunda mısır soyup gıcır sokmayı öğrendiği için, hicvi bile oyuna dönüştürüp şiiri şiir yapabiliyor.
Göden: Şişkince gövde.
“Şiir eninde sonunda görmedir.” diyen bir ozana göre, şiire, ağacın gödenine kalp ve ok çizmekle başlanır; sevgilinin adı ise sonradan gelir.
Göleme: Yaşlı ağacın dalını yatırıp toprak altına gömerek tekrar kökleşmesini, tazelenmesini sağlama.
Öyle imgeler, öyle dizeler vardır ki, gölendikçe şiir bahçesi tazelenir.
Göver: Tohumluk küçük soğan.
Soğanı değil, göveri yemeği öğrenseydik ozan olurduk.
Göverti: Başağa durmamış yeşil haldeki arpa buğday, yeşillik.
Şiir, okur için bir yangın gerecidir; o halde göverti halindeki şiiri bekletip kurutmak, o gövertiyi çiğnememek önce ozanın işi.
Göynük: İçi yanık,dertli, hüzünlü.
Sözcüklerin de duygu değerleri vardır; göynük sözcükleri iyi seç ki, şiir, onları bağrına yüksünmeden bassın..
Gücülen: Henüz, güç bela.
Gücülen uyumuştum, kapı çalındığına göre şiir gelmiş olmalı.
Gür: Böğürtlen.
Çağlar boyu nice ozanı besleyen ne midir; Sapho’nun o gür üzümü memeleridir.
Hamile: Fistan üstüne giyilen basma kadın ceketi.
Şiiri, siyah tayyörden, kırmızı fulardan kurtarmak gerekir; sırtına hamileni geçiriver ki şiire hamile kalasın.
Haspa: Erkek delisi, sevimli, cana yakın kadın.
O haspa sözcüklerdir şiirde dilin belini getiren..
Haşıl: Birbirine girmiş, ezilmiş, dağılmış, çiğnenmiş halde olan.
Okurun haşılını çıkaracaksan, içindeki “sanat sanat içindir” volkanını patlat.
Hatıl: Taş ya da kerpiç duvarın sağlam olması için yer yer duvara konan ağaç, kereste.
Şiire arada bir hatıl atmak gerekir ki, okur, şiirin altında kalmasın; o hatıl, bazen bir imge, bazen bir dize, bazen de bir nakarattır…
Hayat: Akdeniz evlerinde boydan boya önü açık salon.
Şiiri odalardan hayata çıkar ki, hayat bulsun.
Heğre (here): Sincap.
Şiir, heğre gibi olmalı, hem çok sevimli ve kuyruğu daima dik, hem de çok can yakıcı.
Herek: Sırık; uzun boylu ve çok zayıf.
Sözcüklerin sarktığı o herek gibi şiirlerde, sözcükler bir türlü kurumak bilmez; o halde dize de önemli.
Hırlı: Hayırlı, doğru, dürüst kişi.
Ozanlar, çok da hırlı adamlar olsalardı, o mesaj verme adı altındaki masaj yapma sevdalarına
“aşk şiiri” demezlerdi.
Horsunmak: Aşağılamak, değersiz görmek.
Şiirin kendisiyle başladığını sanan ozan, aslında “miri malı”nı horsunmaktadır; aman Şeyh Galip duymasın.
Irlamak: Sallamak.
“Çıktım erik dalına / Anda yedim üzümü” diyen Yunus ne der bilmem, ırla şiir dalını, ağzına akıt gönül balını.
Isıran: Hamur kazımaya, saçta ekmek aktarmaya yarayan alet.
Şiir, öyle erkeklik taslamaya gelmez;o halde ısıransız şiir başına oturma; sonra cinsiyet ayrımcıları sapla samanı karıştırıp “Elinin hamuruyla erkek işine karışmış.” derler.
İç donu: Erkeklerin pantolon altına giydikleri uzun, beyaz çamaşır.
Erkekler uçkur çözdürme zevkini yaşamak için iç donu giyerler; ey okur şiirin iç donu ise değişmecedir (mecaz).
İlmek: Kaba dikiş.
Şiir sözcükleri birbirine iliverme işi değildir, bu dünyada herkes, sözcükleri bir biçimde birbirine iliyor.
İşlik: Üste giyilen çamaşır; mintan, gömlek.
İşlikli şiirle yatağa giren ozan, değişmece (mecaz) derme özürlüsüdür; böğürtleni dalında kurutur, şeftaliyi çürütür.
İteği. Ekmek yaparken unun etrafa dağılmaması için alta serilen bez.
Bir ozan eteğini iteği yapmaya kalkarsa, sadece kendinin değil, şiirin de kıçı başı açıkta kalır.
İnme: Felç.
Ozan olarak bütün başarılarımı, biraz da başarısızlıklarıma, kalemime inme inen o günlere borçluyum.
Ismık: Çekingen, konuşmayı beceremeyen.
Ozan dediğin biraz da ısmıktır; çok konuşmayı becerebilseydi, sözcükleri çabuk tüketirdi.
İspirte: Kibrit.
Kibrit mi, ispirte mi dersen ben ispirte derim; ülkemin sözcük coğrafyasına daha uygun değil mi hey ispirto..
Kabayel: Lodos.
Kabayelin, kabalıkla bir ilişkisi yoktur; öyle olsaydı ben şu dizeleri yazamazdım: “Harmaniyesinde savrulan / -o beden lodosu”
Kahpenalı: Her şeye rağmen sevimli ve becerikli.
O kahpenalı ozanlardır ki merakın sınırlarını zorlayıp “gitirmek”in nasıl “götürmeye dönüştüğünü anlamak için can atanlar.
Kaltak: Yaşlanmış iffetsiz kadın.
Kaltağa pike yapıp düz geçen kalkık burunlu bir uçak mıdır şiir?
Kancık: İki yüzlü, dişi.
Kancık imge kuyruğunu sallamasa şiir nasıl ayaklanır?.
Kanırtmak: Zorlayarak bir şeyi yerinden ayırmaya çalışmak, bükmek.
Sözcük dalı gevrek olur, kanırtmaya gelmez.
Kapatma: Nikâhsız yaşanan kadın, metres.
Kapatmaya kapı açmayan şiir yoktur; öyle olmasaydı; onca işveli söz sanatı, bir şiirde yan yana yaşayabilir miydi?
Kaptaş: Suyun taksim yeri, suyun taksim yerinde suyun yönünü değiştirmeye yarayan büyük taş.
Şiir kesildi; demek ki kaptaşta suyu çeviren biri var; o halde her ozanın kendi sözcükleriyle kazdığı bir su yolu olmalıdır.
Karık: Suyun bahçede iyi dolaşması için yapılan birbirine bağlı su arığı.
Karıktan karığa geçer şiirin suyu; Nedim olmasaydı, Yahya Kemal de olmazdı.
Kavta: Kutu.
Şiiri, kavtaya kolayca koymak olanaklı olsaydı, bunca edebi akım ortaya çıkmazdı?
Kayrak: Yassı, ince düz taş.
Ulamalar, şiire döşenmiş kayraklardır.
Kaydırak: El kadar yassı bir taşı, tek ayakla sekip kaydırarak oynanan çocuk oyunu.
Şiirde her sözcükle kaydırak oynanmaz.
Kıstırgaç. Yengeç ya da yengece benzer böcekler.
Kıstırgaç gibi yan yan gitmeyen bir ozanın, dil okyanusundan kıyıya çıkabilmesi, öyle pek de olanaklı değildir.
Kıvramak: Acele etmek.
Kıvranmayan şiir için kıvramayan ozan, ustalığı düz ovada yitirir.
Komsu: Sokulgan, cana yakın.
Dikkat ettim en komsu şiirler, nedense ayrılık şiirleridir; öyleyse şiir dediğimiz sadece karşıtlıkmış (tezat).
Kostak: Albenili, havalı, güzel, çekici.
O kostak şiirler değil midir badeyi süzdüren?.
Kovuz: İçi boş, çürük.
Bir ozan da kendi şiirlerini seçebilir, görür görmez hangisinin kovuz olduğunu anlayabilir; ama hangi ozan bir şiirine kıyabilmiş ki.
Kösmek: Aşırı yağışlarda ya sulama sırasında toprağın çökmesi.
Sözcük selinde kalan şiir köstüğünde, o kösüğün, altında önce ozanın kendisi kalır.
Kuyruklu: Akrep.
Yılan üstünde kuyruğunu dikmiş bir kuyruklu gördün mü hiç; şiir eleştirmenidir o; şiir dünyası da zehrin zehre egemenliği üstüne kurulmuştur.
Mamır: Büsbütün, tamamen.
Çaban, mamır özgünlüğe yönelik olmasın; bir şiirdeki özgünlüğü ozanı değil, okur fark eder.
Mesmerim: İşe yarayan, hüner isteyen, düzgün, münasip.
Onun mesmerim bir işi yoktur ki, mesmerim bir şiiri olsun; çünkü ozan da yaşamın içindedir.
Muhra: Yaranın kabuğu.
Her meyhane şiiri, bir gönül yarasının muhrasıdır;o muhra kaldırılınca hep beraber ağlanır.
Ötürük: İshal.
“Gerçeküstü (sürrealist) şiir” yazmak için mutlaka ötürüklü olduğun günü seç.
Peşkir: Küçük el havlusu.
Ozan, şiir külhanında boynundan peşkiri eksik etmemeyi bilmelidir.
Pürçük: Soğan, sarımsak, pırasanın yaprak kısmı.
“Şiirde anlam her şey değildir.” diyor İlhan Berk; ey sünnetsiz çocuk, bundan benim anladığım,
pürçüğün de şiire dahil olduğudur.
Püslen: Bir üzüm salkımını oluşturan saplardan her biri, salkım içindeki salkım.
Şiir, çağlar boyu ne sadece taneyle ne de sadece salkımla şiir olmuştur; şiir her püsleni görmeyi de gerektirir; bu yüzden şiirde üçlüklere, dörtlüklere…. yer vardır.
Sabi: Küçük çocuk, günahsız.
Bir ozanı ozan yapan, ilk kitabındaki o sabi dizelerdir.
Sındı: Makas.
“Sınmak” eylemi ile “sındı” arasında bir ilişki kuramayan bir ozanın dilindeki sınıklıktır şiirin önündeki en büyük engel; dilin yakasını açmak için sındıyı elde hazır bulundurmak gerekir.
Soyka: Ölünün üstünde çıkan giysi; ölüyü güldürecek kadar şakacı.
Fransız ozanlarının o soyka dizeleri olmasaydı, çoğu ozanımız da şiir dünyamızın sevimli soykalığına soyunamazdı.
Sökük. Giysinin sökülmüş kısmı; iffetsiz kadın.
Şiirinin söküğünü dikmeyi bilmeyen yakanın sökükleridir durup durup şiirin edebinden söz edenler.
Sümüklüböcek: Salyangoz.
Şiir dünyamızın antenleri açık o salyangozları, salt şiir eleştirisi yapmıyorlar ki; bir de yol gösterme adına çıkardıkları o salgılarıyla şiir dünyamızı yapışkanlaştırıp kirletiyorlar.
Taygeldi: İkinci kez evlenen kadının beraberinde getirdiği çocuk.
Aklını taygeldiyle bozmaktır şiirde sürrealizm denen şey.
Tura: İp, urgan tomarı.
Bir kitapta anaduygu-izlek birliği adına turalanmış şiirler, öbür şiirleri, akasyalar açmadan dar ağacına çekmeye yarar.
Tuluk: Çeşitli gıda maddeleri konan deri torba; aşır tombul, şişman.
Şiirine “kara tuluk” dedirmeyeceksen, canın her çektiğinde ağzına sözcük atma; öylelerinin geçmişte kalan zillilikleri de bugün gönül eğlemeye yetmez.
Urga: Hamurun ele yapışmaması için, hamur üstüne ve avuca serpilen un.
Dizelerin birbirine, şiirin eline yapışmasın istiyorsan, şiirini, bağlantı sözcükleriyle ve uyaklarla hafifçe urgala.
Yağlık: Mendil.
Edip Cansever, o gün yağlı yememiş olacak ki, şiirinin adı “Yağlığımda Kan Sesleri” değil de Mendilimde Kan Sesleridir”.
Yalabık (yalıbık): Kaypak, herkese yaranmayı beceren.
Ey ozan, mademki şiiri bir o okurun, bir bu okurun kucağındaki aşüfte sanıyorsun; o halde aman dizelerin de epeyce yalabık olsun!
Yaltak: Dalkavukluk yapmayı seven; kötü yola düşmüş ya da düşmeye istekli kadın.
Öylesine yaltaklanmasaydın o ödül jürisi, sana hiç dönüp bakar mıydı?
Yargın: Sırt, arka.
Bir ozan yargınında bir şey taşımak istiyorsa okuru değil, gücü yetiyorsa şiirin bütün geçmişini taşımalıdır..
Yavan. Tatsız, tuzsuz; uygunsuz sözler eden ve bundan hoşlanan kişi.
Olur olmaz sözcüğe yüz verme, şiirin yavanlığa tahammülü yoktur.
Yazmak: Halı, kilim, sofra bezi gibi şeyleri düzgünce sermek.
Şiirini okur önüne öyle düzgünce yaz ki, hiçbir sözcük bulunduğu yerde kıvrım oluşturmasın, hiçbir uyağın püskülü de altta kalmasın.
Yeldirmek: Sürekli gezip dolaşmak.
Her zaman bir şiiri, bir dergide ya da bir sitede yayımlamak kolay, ama bir şiir kitabını bastırmak çok zor; bu nedenle bütün ozanlar, ömür boyu yayınevi yayınevi yeldirip dururlar.
Yellenmek: Osurmak.
Bir ozan, şiirin, yellenip rahatlamasını istiyorsa bol redif ve nakarat kullanmalıdır.
Yen: Giysinin kol ağzı:
Şiirin yenini fazla geniş bırak ki, erotik kokular arayan okur koltuk altlarını kolayca gıdıklayabilsin..
Yılık: Davranışları bozuk, hafif kadın.
Şiirini salt o yılıklara bırakma ki, “haddeden geçmiş nezaket” diyetini bozmasın..
Yungu: Toprak damları sıkıştırmakta kullanılan silindir halindeki taş.
Şiirini okur önüne çıkarmadan önce bir güzel yungula, sonra sözcük boşlukları okurun ıslanmasına neden olur.
Yunmak (yünmek): Yıkanmak, çamaşır yıkamak.
Ozan, küllü suyla yunmak gerektiğini asla unutamaz, yoksa o yaban, o doğal şiire bir günden bir güne ulaşamaz.
Yüğürmek: Gebe kalmak amacıyla cinsel ilişkide bulunmak.
Yüğürmeyi bilmeyen esinin doğurduğu ne zaman görülmüştür?
Yüklü: Gebe.
Bir ozan olarak kendimi şöyle anlatmıştım: “Utanır mıyım hiç sizler için yüklenmeyi / Çünkü ben sözcükleri doğurtup / şiiri doğuranım”
Zıbın: Gömlek.
Ozan olmak, doğacak şiire zıbın kesmeyi öğrenmekle başlar; donu sonra kesersin, çişini söylemeye başladığında.

 

Tahsin ŞİMŞEK

 

Fethiye

Şubat 9, 2009

– a –
abuu: çok, aşırılığı ifade etmek için ünlem sözü.
aba: çeket, abla, yağmurdan korunmak için koyun giysisi.
aboo: hayret etmek, şaşırmak.
ağınt: dikkatli olmak.
ala: alacalı.
ayazlık: evlerin bir köşesine inşa edilen soğuk yer.
asar: kale, hisar.
arğıç: göçte erzak ve yiyecek taşımak.
abanmak: yüklenmek.
anız: biçilen buğdayın tarlada kalan köklü sapı.
alavırt: su kabağından yapılan su kabı.
anay: evin salonu.
ambar: ağaçtan yapılan buğday gibi kuru bakliyat konulan yer.
alacık: çobanların evleri.
an: tarla sınırı.
alabacak: laf taşıyan, dedikoducu.
alan: uzak, arazi.
halata: alışmış.
aran: süt mamülü yiyecekler.
ağarantı: süt mamülleri.
apışmak: ayakları açmak.
ağdırmak:yukarı sürmek.
abcallamak: üstünden atlamak.

– b –

boba: baba
bağlama: üç telli sazdan küçükçalgı.
bozçalamak: hafif karıştırılarak az pişirmek.
böyün: bugün.
beşik: ağaçtan yapılan bebek yatağı.
bılla: kocanın kız kardeşi.
bizimoğlan: küçük erkek kardeş.
bostan: sebze.
barabar: beraber.
beri: yakın.
babıç: ayakkabı.
borda: burada.
birisi: bir şahıs,bir kişi
börülce: fasulye.
bakara: herhalde, gibi.
boyunduruk: çift süren öküzlerin sabanı çekmesi için boyunlarına takılan ağaçtan aygıt.
baça: bahçe.
basma: kumaş çeşidi.
biseel: biraz.
boduç: topraktan yapılan küçüksu kabı.
bisi: kedi.
böğelek: hayvanları sokan sinekten büyük böcek.
baldır: bacağın dizden yukarı bölümü.
bülük: küçük erkek çoçuğun erkeklik organı.
bızalamak: sığırın doğurması.
bağırmak: yüksek sesle seslenmek.
bide: bir defa daha anlamında.
biyol: bir defa.
böğülmek: yüzü koyun eğilmek, yatmak.
bıdırsadır: alçak sesle karşılıklı konuşmak.
bekitmek: 1. yüklemek,
2. yavaş ve etkili bir şekilde vurmak, bastırmak.
banmak: tadına bakmak.
bulamak: karıştırmak.
bıdırış: sessiz olmak.
bıdıramak: konuşmak.
beceviş: değiştirmek, aynı değerde eşya değişimi.
– c –
cıngırak: yere çakılan kazık üzerine yerleştirilen uzun ağaç. iki tarafına binilerek döndürülür.
cura: telli sazın küçüğü şeklinde çalgı aleti.
cibi: tavuk ya da kuş yavrusu.
celep: hayvan tüccarı.
cereme: zarar etme, fazladan masraf etme, zarar ziyan
cırlak: boşyere gereksiz konuşmak.
cozutmak: saçmalamak, bunamak, mantıksız işler yapmak.
cıbıldak: soyunuk şekilde.
cıngar çıkarmak: olay, yada kavga çıkarmak.
cüdde: vucüt.
caillik: cahillik.
cuvap: cevap.
– ç –
çörten boğazı: çörtenlilerin boğaz havası.
çökelek: peynir çeşiti, “deri peyniri”.
çilte: oturmak için yapılan küçük yer döşeği.
çakı: küçük bıçak.
çatma: harman zamanı.
çomak: bir metreden kısa ince uzun odun.
çıkı: 1. ağızı lastikli bez torba 2. ekmek sarılan bez parçası.
çeç: dövülen fakat ayıklanmamış buğday harmanı.
çarık: hayvan derisi ve lastikten yapılan ayakkabı.
çapıttan: eski bez parçalarından dokunan yazgı.
çulhalık: çul dokunan taraklı tezgah.
çul: keçi kılından dokunan yazgı.
çaal: çakıl.
çatmak: 1. birleştirmek.
2. kavga etmek için sataşmak.
çepgen: mintan içine giyilen giysi.
çınga: çinko.
çuhadirlik: dize kadar olan, pantalon şeklinde giysi.
çaşır: siyah koyun yününden yapılan pantalona benzeyen giysi.
çorap takka: örgü iple yapılan şapka.
çücük: buğday tohumunun fisillemesi.
çiltim: üzüm salkımının parçası.
çan: metalden yapılan ve hayvanların boynuna takılan ses çıkaran alet.
çiğin: omuz.
çer: ticaretin takası, trampa.
çilbir: hayvanın başına takılan yuların ipi.
çermenmek: kadınların eteklerini beline dolaması.
– d –
daa: uzaktaki yer tarifi.
dembel: tembel.
dünne: dünya.
dont: esenkoy’ün eski adı
daramantoz: dağınık parçalanmış,talaman yoz..
değidi de: şaşırmak anlamını ifade eden ünlem.
dabıyat: huy.
dınnak: çok çok az.
dınnaçık: olabildiğince az.
dılcık: aklı havada, haylaz kız.
döğümlük: sabır.
dimi: lastikli pantolona benzeyen giysi.
dam: ev, cezaevi.
depmek: bastırarak doldurmak .
darı: mısır
doru: atın genç olanı.
duroo: dur bekle anlamında ünlem.
deyoor: söylüyor anlamında ünlem.
dipli: eski, köklü.
döğen: harman döverken hayvanların çektikleri üstü ağaç, altı çakmak taşı olan aygıt.
dıvan: yemek pişirmeye yarayan tek kollu tencere, “tava”
düğer: toprak evlerin çatısına boydan boya konulan ağaç.
dıka: toprak kapların ağızlarını kapamaya yarayan ağaçtan yapılan veya çam kozağından kapak.
deştimen: muhtarın hizmetindeki köy bekçisi.
döndüreç: 1. saç ekmeğini pişirirken döndürmeye yarayan ağaçtan yapılan aygıt.
2. ip eyirmeye yarayan ağaçtan yapılan aygıt.
dönüm:1000 m2 alanlı toprak.
dikelmek: ayakta durmak.
değmek: dokunmak.
dürge: saçta yapılmış iki adet yufka ekmeğinin katlanmış şekli.
dastar: özel olarak dokunan yöresel baş örtüsü.
dibek: iri tuz ve baharatları ezme işinde kullanılan kap.
dağarcık: deriden yapılan içine ekmek türü yiyecek konan torba
dıllanmak: sallanmak
dengilmek: otururarak hafif yan yatmak
dul: 1. eşinden boşanmış yada eşi ölmüş kişi
2. evin arka ve yan dış duvarın dibi
duşaklamak: hayvanların ön ayaklarının birbirine iple bağlanması.
diremlemek: kapıyı içeriden sağlamca kilitlemek.
dangıramak: yüksek sesle kalın ve zevksiz konuşmak.
dürm: su içmeye davet anlamında çağrı ünlemi
dakmak: bağlamak.
dıkım: bir parça ya da, bir lokma yiyecek.
dımınmak: çömelerek bekleme.
dıkamak: kapamak.
dinmek: vazgeçmek, bırakmak
da bısene: geçen yıl
– e –
ellik: ekin biçerken parmaklara takılan ağaçtan yapılmış aygıt.
eğnel:ekin biçerken iznenen yol.
enik: köpek yavrusu.
ellikleşmek: ekin biçerken birlikte ahenk içinde folklorik şekilde ekin biçmeleri.
evlek: bir dönümün dörte biri, yani 250 m2 toprak parçası.
enek: kısır hayvan.
eyer:atın sırtına konan oturmaya yarayan semer.
emme: ” ama ” anlamında kullanılır.
elti: kocanın erkek kardeşinin karısı.
emik: omurilik, beyin.
ekin: buğday,arpa ekili yer.
eren: ermiş,evliyaların mezarlarının konulduğu yer.
eyi: iyi.
elek: unu elemeye ve başka bir malzemeyi ayırmaya yarayan gözenekli süzgeç.
el: yabancı, akraba olmayan.
entari: üç eteğin altına giyilen ince elbise.
eğrek: koyun ve keçilerin dinlendiği taş ağaç dipleri.
ece: ağabey.
efem: kadınlar kocalarının kardeşine derler.
ebe: 1.nene 2.doğum yaptıran.
eğirmek: örmek, birleştirmek.
enneme: mantar türü.
eltmek: götürmek, taşımak.
evmek: acele etmek.
eyef: ağaç dalı yaşken halka haline getirilip biçilen ekin
destesini çekerken iple sıkıştırmaya yarayan alet.
eneme: kısırlaştırmak.
ergen: genç.
eşme: bir yeri eşmek.
– f –
falaka: çift süren hayvanların boyunlarına geçirilen. hamıtlarla zencirinin sabana takılmasına yarayan ağaçtan aygıt.
fıçı: bidon.
fistan: basmadan yapılan kadın elbisesi.
fıydırmak: elle uzağa atmak.
fakır: fakir, fukara.
fena: kötü.
fendi: oyun kuralı.
– g –
gatmar: yufkadan yapılan saç böreği.
garga: karga.
gam: üzüntü.
gara: kara.
gayda: müzik aletinde düzen.
gebe: hamile
gevşek: sıkılmamış.
gidi: tasdik için takı.
gırla: hızlı, toplu hareket etmek.
gidişmek: kaşınmak.
girişme: işe başlama.
gök: mavi , gökyüzü.
gömek: koyu, sakız gibi sıvı.
gursak: boğaz.
gücük: küçük.
gücüle: şimdi.
geriz: suyun getirildiği sıvalı yol.
göynüm: gönlüm.
gümül: buğday destelerinin üst üste konması, susam demeti.
geren: toprak evlerin üzerine dökülen su geçirmez toprak.
gebiz: verimsiz toprak.
gebre: atın tüylerini silmeye yarayan aygıt.
gene: bir daha.
geloru: gelebilir.
geliboturu: geliyor.
gatıyan: asla
gök: 1. mavi,
2. bitkilerin meyvalarının olgunlaşmayanı yeşili,
3. gökyüzü
görümce: kocanın kız kardeşi.
gözel: güzel.
golan: yünden örülerek yapılan ip.
gem: at ve katırların ağızlarına kontrol etmek için kullanılan demir ağızlık.
geyin: onun için anlamında ünlem.
güyüm: topraktan yapılan büyükçe su kabı.

güveç: topraktan yapılan tabak şeklinde kab.
görek: anahtar.
geven: yaylalarda olan bitki türü
gacara: gürültü çıkaran ufak çocuk.
ganera: görgüsüz yiyici.
gocunmak: suçlu olduğunu hissetmek.
geviş getirmek: çiğnemek.
göynek: atlet.
gavaracı: boş ve gürültülü konuşan.
gulyat: ağır hareket eden üşengeç insan.
gıymana: kadınların başlarına örtülen süslü yöresel dastarın örtünme çeşidi.
gatmak: doldurmak.
göde: kısa şişman.
gunnamak: eşeğin doğurması.
gocili: yakın arkadaş.
geremek: kapamak.
ganırmak: eğerek, zorlayarak kırmak.
gıran: salgın hastalık,kenar
güverti: yeşillik, havlu.
garanı: karanlık.
gulin: atın yavrusu.
garez: kin.
– h –
heybe: kıl veya yünden örülen iki gözlü ağzı açık torba.
havıt: devenin üzerine oturmak ya da eşya sarmak için yapılan semer.
hatap ağacı: deve havıdının ağaçları.
hindi: 1. şimdi 2. tavukgillerden kümes hayvanı.

hı: al buyur anlamında davet sözü.
hadibakan: hadi göreyim.
hani: nerede?
hende: o, şu bu anlamında işaret zamiri.
haa: evet anlamında ünlem.
hasıl: buğday veya arpanın olgunlaşmadan yeşil olarak biçileni.
husa: dert, tasa.
harman: buğdayın dövülmek için toplanması.
hiyye: öyle, evet anlamında onay sözü.
holuz: buğday elemeye yarayan büyük gözenekli elek.
hırka: kazak.
holluk: tavukların yumurtlama yeri, “folluk”.
harım: bahçenin etrafına çalıdan örülen çit
hergeleci: köyün hayvanlarını otlatan sıyırtmaçı (öküzcü) nün yardımcısı olan yavru hayvanları otlatan.
honu: su kabı
hadi: haydi.
halva: helva.
ham: olgunlaşmamış.
hangı: hangi.
haranı: büyük tencere.
hele: öylemi sorusu.
hısım: akraba.
hoppala: olurmu şimdi?
halal: helal.
hatır: itibar.
hepten: topyekün.
hırlama: köpeğin saldırı öncesi sesi.
hodul: kalın, kaba.
hoşbeş: sohbet
höşmerim: süt kaymağından yapılan yiyecek.
harar: kıldan dokunan saman koymaya yarayan büyük çuval.
hasır: kamıştan örülen yazgı.
hışılamak: hafifce ince ses çıkarmak, hafif tazyikli ince akan su sesi.
höle: şöyle.
hora: şurası.
hötte: orası.
halıberi: idare eder anlamında söz.
höteki: o anlamında.
hiye: evet.
hunevi: yoksul ev, dağınık ev.
– i — i –
innak: biraz.
innacık: birazcık.
iradıya: radyo.
ilıca: kaplıca.
ilıcacık: sıcacık.
irgat:tarım işlerinde çalıştırılan amele, günlük işçi.
içgeçiği: amel, ishal olmak.
icar: toprak kirası.
iskemle: sandalye.
iğdiş: hadım edilen (kısırlaştırılan) deve ve at
irham: yünden dokunan kumaş.
ilik: 1. düğme 2. kemik içindeki sıvı.
ini: kocanın erkek kardeşi.
ihicik: işte anlamında.
iilik: iyilik.
ilik: düğme.
ilkin: ilk defa, önce, ilkönce.
işlemek: çalışmak.
izmetçi: hizmetçi.
irbık: topraktan yapılan ümzüklü su kabı.
istar: kilim dokunan tezgah.
isıran: ocaktan kül almak için demirden yapılan alet.
irak: uzak.
iğlek: hayvanların hastalıklısı, bakımsızı, zayıfı.
ingıl çıngıl: boncuk, bujiteri vb.
işılamak: parlamak.
irgın: yorgun.
ivır zıvır : küçük önemsiz eşya.
ispirte: kiprit.
imece: köylülerin yardımlaşarak toplu yaptıkları işçilik.
idare: gaz ile yanan altı honi,üstü camsız,fitilli lamba.
islık: sıklık.
iramak: uzlaşma.
- k -
kırkmak: makasla kesmek.
karıye: köy.
kepenek: koyun yününden yapılan çoban giysisi.
keçe: koyun yönünden yapılan sergi.
kuşak: beyaz koyun yönünden örülen bel bağı.
köcek: oyuncu.
kaynata: kocanın babası.
kaynana: kocanın annesi.
kırmandal: tütün kurutmaya yarayan tezgâh.
kancık: dişi.
külür: mısır (darı)’nın çekirdeklerini sardığı kısım.
külüstür: çok eski.
koruk: üzümün olgunlaşmayanı.
kesecek: makas, bıçak.
köhün: kargıdan veya hayıttan yapılan büyük sepet.
kupa: su bardağı.
kep: şapka.
kaba: olgunlaşmamış, iri, cahil.
kapu: kapı.
keerli: kazançlı.
kere: defa, kez.
kıt: az.
kurdeşen: allerji.
kızılayak: düğünde yemekle taşıyan hizmet eden.
kabahat: suç.
kalbur: büyük gözenekli elek.
kancık: dişi.
kamaa: kaldırılmaz tek sıra dizilmesi.
katı: sağlam.
katık: ekmeğin yanındaki yiyecek.
keyifsiz: hasta, iştahsız.
kil: toprak çeşidi.
kültünk: taş ağaç yarmaya yarayan alet.
küsme: darılma.
köşek: deve yavrusu.
kak: erik,elma ve ayvanın dilimler halinde kurutulması.
karasaban: öküzlerle çift sürmeye yarayan ağaç aygıt.
kasnak: sofrada sini altına konan yuvarlak elek çerçevesi.
kor: odunun yanmış fakat daha sönmemiş parçaları.
kulp: tutulacak yer.
kaklık: dağlarda, kayalardaki küçük su birikintilerine denir.
kıpçık: çokhareketli, yerinde duramayan.
kurnaz: açıkgöz.
kopil: 5 ile 10yaş arası küçük erkek çocuk.
kızan: aileden çocuklar.
kecek: elbise, giyicek.
kavul: anlaşma, sözleşme, kavil.
kıt: az.
kere: defa.
küp: topraktan yapılan ağzı geniş kab.
kumpir: patates.
kaval: ağaçtan yapılan uzun olan delikli nefesli çalgı.
kile: buğday ölçülen 12-14 kilo alan kab.
kama: ucu eğri ve sivri olan bıçak.
kepçe: ağaçtan yapılan büyük kaşık.
kes: buğday döküntüsü.
koşan: koyun ve keçilerin sağıldığı yer.
kese: bezden yapılan torba.
kuzluk: koyun ve keçi yavrularının beklediği yer.
kalbır: çok büyük gözenekli buğday eleği.
kımçı: katır çiftinde katıra yürümesi için vurulan sopa.
kovuk: ağaçların oyulmuş yeri.
keme: fare.
kepez: kadınların dastar altına giydikleri başlık.
kıyna: inatçı.
küt: keskin olmayan.
köşk: balkonun yüksek bölümü.
- l -
laf: söz.
laf ebesi: çok laf bilen.
lüzger: rüzgâr.
lata: kalın tahta parçası.
- m -
merilcen: eylül ayındakı soğuk, sert, şiddetli rüzgâr.
murt: mersin
mintan: sırta giyilen kısa elbise.
mana bulmak: ayıplamak.
mezzet: tellal ücreti.
mıh: çivi.
mıy mıy etmek: alınmak, hafif ağlamak.
mızıramak: gözyaşı dökerek mırıltılı nazlanmak.
mahsul: çiftçinin yetiştirdiği ürün.
melik: saç örgüsü.
maşa: kömür tutan demirden alet.
maar-mıar: çeşme.
mangöz: ambarın küçüğü,tahtadan yapılmış kapaklı buğday kabı.
mera: köyün otlak için kullanılan ortak malı.
merdek: çam ağacından yapılan toprak evlerin düğerlerinin üzerinde bulunan ağaç.
mintan: yelek.
mutaf: yan duran kilim tezgâhı.
mıdıl: çift sürerken hayvana yürümesi için kullanılan ucu çivili sopa.
mayışmak: gevşemek.
milazım: askeri rütbe. (mülazım)
manaa: kabahatli.
-n-
nacap: nasıl?
nadas: toprağın sürülük biryıl bekletilmesi.
nışa: nişa.
netcez: ne yapacağız?
nedecen?: ne yapacaksın?
neddin: ne yaptın?
ne var-yok: nasılsın gibi hal hatır sorma.
narasın: yok olduğunu üzülerek söylemek.
nişleyon: ne yapıyorsun?
-o-ö-
oba: komşu
okka: kilenin sekizde birini ifade eden ölçü kabı.
oban: değirmenin su borusu.
okğa: oldukça ağır avuç içinden biraz büyük taş. “400 dirhem.”
oluk: ağaçtan yapılmış çeşme borusu.
örüm: ekili yer.
övendire: öküz çiftinde öküzlerin yürümesi için kullanılan bir ucu sivri,hem de sabanın toprağının temizlenmesinde kullanılan diğer ucu yassı metal takılı sopa.(mıdıl)
obaçana: komşuya çok giden kişi
oklaç: yufka açmaya yarayan silindirik ağaç parçası.
oku: düğün davetiyesi
ölgün: olgunlaşmış ekime hazır toprak.
örüm bozumu: mahsul’ün kaldırıldığı zaman.
ötebete: küçük eşyalar
öte: uzak.
örük: hayvanı sikkeye bağlayan zincir.
ötebaşa kadar: sonuna kadar.
örme: harman döverken atların dizilerek kalın ve uzun iple bağlanması.
öndün: geçen gün.
-p-
peçe: keçi kılından dokunan kumaş.
pak: temiz.
pala: eski bez parçası.
potur: kıldan dokunan pantalon.
potin: bot.
paldım: eşeklerin semerinin ileri gitmemesini sağlayan arkadan bağlanan kayış.
pine: golan dokumak için kurulan tezgâh.
peştemal: kadınların önüne taktıkları yarım eteklik.
pardı: toprak evlerin tavanına dizilen çam yarmaları.
payam: badem.
palaz: keklik yavrusu.
poçu: atkı, dolak.
paytar: veteriner.
peşkir: mendil.
paalı: pahalı.
penir: peynir.
rabaat: rağbet.
raatlık: rahatlık.
-s-
sınaplı: şeytanlı yer.
seyil: sahil.
seyitmek: koşmak.
sele: kargıdan veya hayıttan örülen orta boy sepet.
safa geldin: hoş geldin.
sintireli: sinirli.
secireli: huysuz.
silbiş: bebeklerin beşikte çişini yaptıkları toprak kab.
sibek: bebeklerin beşikte çişini silbişe ulaşmasını sağlayan karğıdan yapılan boru.
semer: eşşeklere binmek veya yük sarmak için deri, kamış keçe ve ağaçtan yapılan aygıt.
sini: sofrada üzerine yemek tabakları konulan malzeme.
sayacak: üzerine tencere konulan demirden yapılan alet, sacayak.
sefertası: ağzı kapalı tencere.
söğen: harım yapmada kullanılan bir ucu yere çakılan ağaç.
sındı: makas.
saar: tasdik etme anlamında ek.
sıyma: kabuklarını temizlemek.
sancı: ağrı.
semiz: temiz, hastalıksız.
sıırtmaç: sığırtmak (öküz çobanı.)
serili: yere sergi serilmesi.
serin: sıcak olmayan.
sızıntı: ağrı, suyun toprakta çıkması.
sökük: elbisenin yırtık yeri.
sütsüz: hayırsız.
susak: ağaçtan yapılan su içmek için çeşme başlarına konan su kabı.
sındı: makas, kesecek.
safa ırbık: topraktan yapılan orta boy su kabı, genelde misafirlerin su içmesi için veya abdest alması için kullanılır.
sıyırtmaşçı: köyün ineklerini, öküzlerini otlatan kişi.
sağan bakırı: süt sağılan kab.
sağan: süt
sülün: uzun, zarif.
seren: raf
sınıkçı: kırık, çıkık işlerine bakan, olçum.
söbü: enli, uzun, söbe.
samıt: konuşamayan kişi.
sıyırmak: temizlemek
sömürmek:yiyeceği kaşıksız tabağından direk yemek.
savalamak: uzaklaştırmak, defetmek.
sıvışmak: usulce, sessizce kaybolmak.
sinavı: kurnaz.
salmak: bırakmak.
savul: dağılma, vazgeçme.
sıybınmak: sarılarak aşağıya inmek.
savak: büyük arıktan küçük arıklara suyun dağıtıldığı yer
sırf: devamlı.
şuul: meşgul olmak.
şıllık: ahlaksız uçarı kız.
şirlet: şımarık.
şişek: iki yaşında küçük koyun.
şindi: şimdi.
şööle: şöyle.
şarşar: gür ve sesli akmak.
şamar: avuç içinle vurulan tokat.
-t-
tacık: yakın yer işareti.
tıkalı: kapalı.
tılısım: büyü.
tınaz: buğday yığını.
tüüsüz: tüyü olmayan.
taşyağı: gaz.
toşur: küçük iri anlamında.
tosba: kaplumbağa.
tepelik: başa giyilen süslemeli kadın giysisi.
tımar: atın kıllarının temizlemesi ve atın masaj edilmesi.
turluk: çoban çadırlarının üzerine örtülen koyun yününden yapılan örtü.
tozluk çorap: koyun yününden örülen renkli çorap.
toy: genç.
tecir: pazar yeri.
tacir: mal alıp satan seyyar esnaf.
tooz: toz.
toy: düğün.
tellal: ilan eden, halka duyuran
tas: naylon veya metal bardak.
tuvalet: apana, ayakyolu, hela, apteshane, kenef.
tokuç: çamaşır yıkarken kirin iyi çıkması için çamaşıra vurulan ağaçtan yapılan aygıt.
tünek: tavuk sığınağı.
tabla: tahtadan yapılan sofrada üzerine tabak kaşık konan aygıt.
tengerek: ağaçtan yapılan koyun yünü veya keçi kılından ip yapmaya yarayan aygıt.
tepit: arpa ve buğday unundan yapılan köpek maması.
tokat: cezalı hayvanların kapatıldığı yer.
tokatçı: ovaları, evleri, bahçeleri bekleyen bekçi.
toğra: yünden dokunan torba.
tırlak: amel, ishal.
tıkırış: gürültü çıkarmamak.
tırışcı: yalancı.
toru: genç ağaç fidanı (çam, ardıç).
tene: buğday tanesi.
telbis: herkese karşı iyi görünmek isteyen yalancı.
ted: köpeğe uzak dur anlamında.
tekelemek: bakmak.
tak: evlenmeden cinsel ilişkide bulunan kadın.
tarza: tahra.
tek: uslu.
- u-ü-
ufak: küçük.
uçkur: donun belde durmasını sağlayan ipten yapılan bağ.
uhraçana: buğday ekmeği yaparken yastacın üzerine konan unun kabı.
usul usul: sessiz hareket etmek.
ufalama: inceltme.
uramaz: uğramak, hareket etmek.
upuzun: çok uzun.
uzun oturmak: yatarak durmak.
ümzük: kabların ağzından ayrı açılan delik.
ünleme: yüksek sesle seslenmek, bağırmak.
üyük: tarihi şehir kalıntıları olan yüksekçe yer.
-v-
voyn: yakındaki kişiye seslenmek hitap etmek.
vıyn: uzaktaki kişiye seslenmek. (hey anlamında).
velesbit: bisiklet.
vınılamak: havaya atılan maddenin ses çıkarma ölçüsü.

gibi bir yörük sözlüğüne sahip, yerli halktan olmayanların zor anlayacakları bir dilleri ve şiveleri olan aslında öztürkçeyi en güzel kullanan insanların olduğu yerdir

http://www.yildizsozluk.com/sozluk.php?do=word&q=fethiye

DEYİMLER

Şubat 9, 2009

Torpak başahan : Allah belanı versin manasına. Ayaklarahan : Ayaklarını öpeyim manasına Ermeninin Kobeli: Ermeni uşağı, Ermeni çocuğu. (Ermenilerin bu bölgede yaptıkları zulüm ve acımasızlığı ve Ermenilerin zalimliğini ifade eden bir sövgu ve hakaret deyimidir.) Davunun kökü : Çok konuşma manasına hakaret deyimi İllimin Perki : Çok konuşma manasına hakaret deyimi Zukkumun kökü : Çok konuşma manasına hakaret deyimi Üzü fışkılı: Kötülük yapan kimse için kullanılan deyim Fışkı diden: Kötü bir iş yapan kimse için kullanılan deyim Tepme dökme: Hayvan gübrezini yakacak haline getirmek için yere kalınca serip çığnayarak sertleşmesini sağlamak. Tepme Çıkarma:Y ere serilmiş,sertleşmiş ve kurumuş olan hayvan gübresini yakacak hale gelmesi için kalıplar halinde kesme ve ali. kaldırma. Harık atlama: Ergenlik çağına girme Kazan Çökertme: Ayranı kazanda kaynatıp lor peyniri yapma Düvürçülük etmek: Evlenecek erkeğe kız istemek Gorbagor: Ölen kimsenin kötülüğünü anlatmak için kullanılan “yerin dibine batsın” anlamında deyim. Lobiya sökümü: Bağ ve bahçe işlerinin sona erdiği zaman, sonbahar. Kara güz: Sonbaharın son bölümü. Otbiçimi: Tarlalardaki otların biçilme zamanı, yazın ilk ayları Orak ayı:Buğdayların biçilmesi zamanı, Ağustos ayı. Irgat Etmek: İmece usulu ile bir iş yaptırmak için adam toplamak. Kud möhteber: Tembel, yerinden kalkmaya üşenenler için kullanılır. Meth ettik, haçı koynundan çıktı: İyi meziyetleri olan birisinin kötü bir yönü görüldüğünde söylenen bir deyimdir. Başına akşamlamak: Sevmediği bir şeyi yapmak zorunda kalmak


KELİMELER


 Gumbuz: Yumruk Gada: Kardeş Gafuga: Güğüm, Su koymaya yarayan kab. Debbe: Güğümün büyüğü. Tandırda su ısıtmak için kullanılan su kabı. Segirtme : Koşma Hodak : Öküz çobanı, öküzleri otlatan küçük çoban. Majgal: Öküzleri otlatan veya koşumda idare eden büyük çoban Ganderef kayışı: Öküz arabasına boyunduruğu bağlayan kayış Makine: Eskiden kamyona verilen isim Zıran: Azgın eşek Şişek: Kuzunun büyüğü Mozuk: Dananın büyüğü Kartel: Patates Lobiya: Fasulye Den Lobiyası: Kuru fasulye Pisik : Kedi Tezek: Hayvan gübresinden yapılan yakacak Tepme: Hayvan gübresini yakacakhaline getirme ,tezek h Harık: Tarlaları sulamak için yapılan Su yolu, ark,avgın. Galat: Fındık çubuğundan yapılan Sepet. Kalacoş: Suyu alınmış yoğurttan ekmek doğranarak yapılan yemek. Haşıl: Kalın öğütülen buğday unundan yapılan yemek. Keyveni: Aşçı Düvürçü: Düğüne özel davetle giden ve düğün sırasında bazı masraflara katılan kimseler. Çimmek: Suda yüzmek veya banyo yapmak Lerdiven: Merdiven Arustak: Tavn arası, Evin tavan kısmında yapılan yüksek bölüm, ardiye Hizek: Kızak Soharıç: Yemek pişirirken Soğanı yağda kızartma. Galmas: Harman zamanı çıkan buğdaydan çocuklara başhiş yerine verilen pay. Merek: Samanlık Dam: Büyük baş hayvanların konulduğu ahır. Kom: Küçük baş hayvanların konulduğu ahır. Huşku: Küçük baş hayvanların gübresinin kurutulmuş hali. Gılık: Koyun gübresi Sürgüç: Bulaşık yıkamak için kullanılan bez parçası. Kehriz: Lavabo yerine kullanılan yer. Kenif: Tuvalet Zibil: Çöp Sitil: Yemeğe katılacak soğanlı yağı pişirmek için kullanılan küçük tava. Teşti: Büyük leğen. Lenger: El yıkama leğeni Aşkana: Tandır bacası Hepenk: Tavan kapısı Herk: Toprağı alt üst olacak şekilde sürülüp nadasa bırakılan tarla. Kurç: Yağı tamamen alınmış lor, yağsız çökelek. Ayam: Hava, iklim Tütünlük: Kadınların tandır yakarken giydikleri iş elbisesi. Egiş: Tandır ateşini karıştırmak için kullanılan ucu kancalı uzun demir. Sahan: Yemek tabağı Gugul: Tandırda pişirilen yuvarlanmış ekmek, kalın galeta. Sifariş: Sıpariş Per: Koyunları dışarda sağmak için etrafı çevrili alan. Peg: Küçükbaş hayvanların yazın gece dışarda yattıkları etrafı çitle çevrili yer. Kozuk: Eski, bakımsız yapı Kalak: Tezek yığını Yöreme: Yamaç Cıcık: Güzel Gobak: Biçilmiş otların destelenerek toparlanması. Kak: Kurutulmuş elma Hedik: Bulgur yapmak için pişirilmiş buğday Kud: Kötürüm, felçli Galef: Küçük kulübe, bağ, bahçe, tarlada barınmak için yapılmış kulube Termaş: Kötü Fıstan: Entari,kadın elbisesi Kaybana: pis, kötü manasına Kullankuç: Salıncak



http://cayirozuavginsiz.azbuz.com/blog/yazi/oku/5000000004715093/KOY-FIKRALARI–DerleyenSuleyman-AtmacaLazarifoglu

YÖREMİZDEN DİLİMİZDEN SEÇMELER

Ocak 12, 2009

A
Abrul: Nisan
Abuş: Şapşal
Accuk: Azıcık
Aclanmak: Acıkmak
Adref: Etraf
Afkurmak: Havlamak
Ağanamak: İnlemek
Ağarlamak: Ağırlamak
Ağıl: Küçükbaş hayvan ahırı
Ağırşak: Eğerceğin yuvarlak parçası
Ağrı -den: doğru anlamında bir edat
Ağuşuk: Yarı açık
Ahaca: İşte burada
Akak: Ormanda artık suyu olmayan, dibi taş, eski su yolu
Akınmak: Kaymak
Alaf :Hayvana verilen bitki demeti
Alamuk: Yağmurdan sonra güneşin bulutların arasından tesirli bir şekilde vurması
Alemeşkere: Alenen, insanlar görecek-duyacak şekilde
Allahu Alem: Allah bilir (tahminlerde kullanılır)
Andır: İşe yaramaz, fena, kötü
Andır galsın: Yerin dibine geçsin
Angaz: Büyük, ağır ve hantal eşya
Anlak: Meydan
Annaklamak: Gözlemek, bakmak
Angıramak: 1) Avazı çıktığı kadar bağırmak
2) Eşeğin anırması
Aranko: Boş boş, serseri gibi gezen
Arkulu: Paralel
Arkurulamak: Yan tarafa doğru gitmek
Aşana: Geleneksel evlerde mutfak
Aşar: Turşusu kurulan madde
Aşki: Tevekkeli
Atlamak: Ayıklamak
Ateşlük:,Ateşlik Geleneksel evlerde ateşin yakıldığı kısım
Avara: Boş gezen
Avu: Ağu Zehir
Ayam: Hava, hava durumu
Ayama: Lakap
Ayu: Ayı
Azuk: Yiyecek
B
Bacca:bahça Bahçe, fındık bahçesi
Bad: Koyun geceleme yeri
Bardabaş: Çok gürültü yapan kişi
Başşak: Soğlama Fındık toplandıktan sonra geri kalan artıklar
Bayak: Az önce, demin
Bece: Bu gece
Bed: Kötü, çirkin
Bek: Sert
Belertmek:(gözünü) 1) Gözlerini iyice açmak
2) Gözünü açarak korkutmak
Bere,pere: Koyunların sağıldığı yer
Besbelli: Herhalde, belli ki
Beter: Çok, fena
Bezene: Bezelye
Bıldır: Geçen sene
Bibi: Büyük hala
Bileki: İçinde ekmek yapılan çamurdan kap
Bitduma,Citduma: Azıcık
Boydak: Tek başına, başıboş
Bozaltı: Alaca karanlık
Böce,Böğce: Fasülye
Böğün: Bugün
Bulaşuk: İspiyoncu
Buymak: Üşümek
Buzakluk: İnek rahmi
Büngüldemek: Yerinde duramamak, oynamak
C
Caht: Gayret, çaba
Camış: Bir büyükbaş hayvan türü
Caplama: Fraktıya yatay olarak çakılan çıta
Caranak: Sağanak yağmur
Caydak: Tek başına, yalnız
Cazı,Cazi: Cadı, fesat kadın
Ceccal: Çok yaramaz çocuk, deccal
Celecoş: Keş’ten yapılan bir tür yemek
Cenik: Giresun Dağlarının kuzeyinde kalan yöre ve bu yöredeki köyler
Cereme: Zahmet, eziyet, sıkıntı
Cıbban: Alkış
Cıbıldak: Çıplak
Cıdık: Tuzak
Cıftır: gibi Çok hızlı bir şekilde
Cılga: İnce su yolu
Cımbış: Komik, şaka
Cıngıl: Bir nevi tenekeden yapılmış kulplu su kabı
Cırıtta: Bir tür hamur kızartması
Cırıtta: gibi uşak Su gibi delikanlı
Cırmak,cıymak: Ağaç kökünün uzantıları
Cıscıbıl: Çırılçıplak
Cıvırtmak: İshal olmak
Cicük,Cicik: Meme
Cidduk, Cıddık, Cındık: Ufaklık, sevimli çocuk
Cinibiz: Keskin zekalı, hafızası kuvvetli
Citduma,Bitduma: Azıcık
Cilim: Çok yapışkan bir tür çamur
Cimbar: Harabe yer
Cimcük,Cimcik: Çimdik
Ç
Çakal: Yağmuru Aniden bastıran kısa süreli yağmur
Çakır: Bir bayan ismi
Çakır Gözlü: 1) Renkli gözlü 2) Ela gözlü
Çalpamak: Çalkalamak
Çangal: Fasülye sırığı
Çapula: Eskiden giyilen bir tür ayakkabı
Çaput: Eski elbise
Çara: İnekten gelen akıntı
Çaruk: Ayakkabı
Çatmak: Rastlamak, rast gelmek
Çavgun,Çağulgun: Esintili yağan yağmur
Çaytak: Bacakları dışa doğru eğri kimse
Çeç: 1) Ayıklanmış fındık 2) Madeni para
Çekek: Küçük gemi barınağı
Çencik, Çencük: Kapı mandalı
Çentiği: Dasdar’dan yapılan bir tür çanta
Çentik, Çentük: Çizik
Çepni Çepniler,: Türkiye Türklerinin ataları olan oğuzlar’ın 24 boyundan Üçoklar’ın Gökhan kolundan , dört oğuldan biridir. (Bayındır, Peçenek, Çavundur, ve Çepni)
Çettüğüm: Kördüğüm
Çerkez Bıçağı: Yöreye özgü hamsiye benzer küçük bıçak
Çıpırtlak: Çok renkli, rengi parlak, alacalı bulacalı
Çiğsenti: İnce yağan yağmur, çiğse
Çileklik Çalı çileği.: Yaprağından çorba yapılır
Çimmek: Yıkanmak, yunmak
Çitemek: Dikmek, tutturmak
Çivit: Limon, mandalina gibi meyvelerin çekirdeği
Çort: Dikenlik yer
Çotanak: Birkaç fındıktan oluşan fındık demeti
Çöğör: Mısırın biçildikten sonra toprakta kalan kısmı
Çölük: Küçük ağaç parçası
Çömen: Otluk
Çöten: Darı anbarı
Çömez: Ufak çocuk
Çükelik,Çükelük: Çökelek
Çürük Ayı :Temmuz ayı. Ağustos ve Temmuz çürüklük ayları olarak bilinir.
D
Da: Anlamı güçlendiren ek
Dadduk: Sevimli, tatlı
Danil: Geveze, dangalak
Darlanmak: Sıkılmak, bunalmak
Dasdar: Yün kilim
Davun: Kötü, andır
Debertmek: Debelenmek
Değermen: Değirmen
Depebızdık: Takla
Derbey: Bir tür lastik ayakkabı
Deydağa: İşte orada
Deyha: İşte şurada
Dibek: Tahıl tanelerini dövmeye yarayan taştan oyulmuş araç
Dibek,Depük: Kuru
Dibleğ: Giresun’a has bir yemeğimiz
Dişemek: Yontmak, keskinleştirmek
Divrin: Bir ağaç türü
Divron: Ucu V şeklinde uzun sopa
Dizlik: Uzun erkek donu
Dobuç: Sivriliğini kaybetmiş, körelmiş
Dodoli: Pipi
Dozik: Dangalak
Duman: Sis
Dundar: Üstü kapalı yer, sığınak
Düdek: Ham, olmamış meyve
Düşün: Mola, ara
E
Ebeguşağa: Gökkuşağı
Ebrimek: 1) Erimek 2) Eskimek
Efrini almak: Acıdan dolayı aklını almak
Eğercek: Yün eğirme aleti, kirman
Eğratlık: Bir tür imece
Ehel: Ehil, usta
Ekinci: Güneyli (Şebinkarahisar, Alucra, Çamoluk, Gümüşhane yöresi insanı)
Elçi: Evlilikte aracılık eden kişi
Elguvan: Mor renkli bir çiçek, ergüvan
Encamı: Topu topu
Enük: Kedi köpek yavrusu
Eşkere: Alenen, açıktan
Eteklik:, Eteklük Etek
Evlürmek: Yetmek
Evsi, Öğseğ: Bir kısmı yanmış odun parçası
Evşün: Ekmek çevirmeye yarayan alet
Evza: Kibrit
Ey: Bir seslenme edası
Ey vermek: Seslenmek, çağıran kişiye cevap vermek
Eyhe: Sana göre hava hoş
Eylenmek: Oyalanmak
F
Fagaz: Bir armut türü
Fanila: Kollu atlet
Farfara: Bir tür meşale
Farimek: Hafiflemek, rahatlamak
Faşırtı: Parazit, Cızırtı
Fayrap: Birden alevlenen ateş
Felfekiç: Paramparça
Fene: Çok
Fer: Derman, hal, kuvvet
Feşel: Yaramaz
Fetir: Sac üstünde yapılan bir çeşit kızartma
Fırfıkıç: Ağzına kadar dolu
Fırıç: Pişmiş meyve
Fırtana: Fırtına
Fışkı: Dışkı
Fışırtmak: Fırlatıp atmak
Follamak: Kabuğunu ayıklamak
Foni: Bir ucu geniş, bir ucu dar; kaplara su doldurmaya yarayan gereç, huni
Fosaldak: Suyunu çekmiş
Fösük: Dişsiz, dişleri dökülmüş
Fraktı: Örme çit
Fuzuli: Boşu boşuna
G
Gabalak: Galdiriğe benzer bir bitki
Gaban: Kaş, yamaç
Gaccuk: Kadar
Gacır: Yaş fındık kabuğu
Gagiliç: Biçimsiz, tipsiz
Gagit: Kuru, dölsüz
Galdirik: Dere kenarlarında yetişen, turşusu da yapılan bir bitki türü
Galemlik: Bacanın üstüne, kuşların yuva yaptığı bölüm, bir nevi baca kapağı
Gambak: Kel
Ganayaklı: Sakin, uysal
Gararbazar: Göz kararı, aşağı yukarı
Garcaşturmak: Tahrik etmek, karıştırmak
Garduf: Patates
Garer: Karar, tam kıvamı
Garsamba: Ev içindeki eşya kalabalığı
Gartobak. Patates
Gasavet, gasevet: Dert, sıkıntı
Gasmuk: 1)Kabuk 2)Kusmuk
Gasmuk: bağlamak Pislikten adeta katran bağlamak
Gavsak,Gavsun: Fındığın dışındaki yeşil kabuk
Gavun :Armudu Bir armut çeşidi
Gavunç: Hadım
Gaybana: Kahrolasıca, andır, hayrı dokunmayan
Gayda vurmak: Türkü söylemek
Gaydelenmek: Genellikle kendi kendine yavaş ritimli türküler söylemek
Gazel. Dökülmüş yapraklar
Gebiç: Kenarı olmayan
Gebiççi: Değirmenci
Gecin: Ayıklanmış fasülye kabuğu
Geçi, Ğeçi: Pis kötü şey, kötü insan, domuz
Gedik, Gedük: Oyuk
Gegecen: Bir çeşit orak
Gelçek. Merdiven
Gelincik: Kediden küçük, fareden büyük
Gerevi: Dal eğmeye yarayan ucu bükük sopa
Gıbrağa: Kurbağa
Gıdık: Küçük yumurta sepeti
Gıran: Köyün ya da mahallenin genellikle merkezine yakın, boş ve düz arazi
Gırnap:, Gınnap İp
Gırklık: Koyun kırpma aleti
Gırkmak: Kırpmak
Gışmık: Hayvan tekmesi, çifte
Gıynak: Tekleme fındık gavsağı
Girebi: Küçük balta
Glik: Sacda yapılan küçük ekmek
Gofil, Kofil: Fıçı
Goğoz, Goğuz: Aralı, hafiften açık(kapı)
Gogil: Saçların örülüp, başın arka tarafına 2 parça halinde toplanmasıyla oluşan saç demetinin her biri
Gohnik, Kohnik: Yaşlı kimse, moruk
Golan: Odun taşırken sırta sarılan ip
Goşmak,Goşama: İki eli birleştirerek yapılan büyük avuç
Got, Kot: Eski bir ölçü birimi
Gölük: Hayvan sürüsü
Güçük: Ayı Şubat Ayı
Göğnümek: Meyvenin kararıp yumuşaması
Göreslenmek: Göresi gelmek
Gumbul: Büyük sepet
Guruş: Taşı Evin ateşliğindeki çıkıntı taşı
Guvak: Kepek
Guytak: Çukur, kuytu
Güman: Umut
Gübür, Küpü:r Pislik ve toz kırıntısı
Güni: Güney
Güve :Tahtakurusu
Güvenek: Bir tür iri sinek
Güzine: Bir tür soba
G
Ğeçi, Geçi: Pis kötü şey, kötü insan, domuz
H
Ha: Anlamda kesinliği artıran bir nevi önek
Haböle,:Haşöle
Haole: Böyle, şöyle, öyle
Habu,Haşu,:Hau Bu, şu, o
Habura,:Haşura
Haura: Bura(sı), şura(sı), ora(sı)
Hacat: İhtiyaç
Haccak: Güzel
Haçan: 1) Madem 2) Ne zaman
Haçan ki: Ne zaman ki
Halefet: Muhabbet, sohbet
Halik: Küçük taş
Halpıtmak: Yoğurt yemek
Haltuk: Buzağının boynundaki ip tasma
Happak: Sade yoğurt
Harar: Büyük örme sepet
Harın: Dayanıksız
Harez, Harız: Boş bırakılan arazi
Hartama: Çatıyı kaplayan tahta
Haset: Kıskanç, fesat
Haşindi: Tam şimdi
Haşlak: Yakıcı, kavurucu
Hatça: Hatice adının yöresel söylenişi
Haus: Hafız adının yöresel söylenişi
Havse: Hafize adının yöresel söylenişi
Hayana: Önden
Hayat: Evin girişi, antre
Helenpi:r Külüstür, angaz
Helim: Halim adının yöresel söylenişi
Helle: Un çorbası
Henki :Yaşlı, ihtiyar
Henkimek: İhtiyarlamak
Hennük :Toprağı suya doyuran yağmur
Hepek: Gizli geçit kapağı
Heri
Herk: Tarlaların sürülmesi işi
Hers: Hırsla karışık sinir
Herslenmek: Sinirlenmek
Hevlane: Küçük tencere
Heysin: Hasan adının yöresel söylenişi
Hılli: Göründüğü gibi olmayan, sinsi
Hıntak: Gevşek, tıkız olmayan
Hınkırmak: Sümkürmek
Hırp etmek: Örtmek
Hırtlamak: Ezerek parçalamak
Hışır: Eski, kırık dökük
Hızan: Çocuk ve torunlar
Hızar: Büyük testere
Hızım: darı Zayır mısır
Him: Duvalın temelinin oturduğu çukur
Hirtik: Dirliksiz, fesat çıkaran
Holasa: Gelişigüzel yapılan iş
Hollama:k Ayıklamak, follamak
Honça:,Hemençe Küçük yün torba
Hopalak: Tombul
Hopçurmak: Bir şeyin içine zıplayarak atlamak
Hopul: Unun tortusu
Horon: Kemençe ve tulum(gayde) ile oynanan yöresel oyunumuz
Horsa: Heves
Horsasını almak: Hevesini almak
Horsası geçmek: Hevesi geçmek
Hortik: Ayı yavrusu
Hoşkil: Kumar
Hoşkuran,Hoşuran: Bir tür bitki
Hoşmak: Bir yemeğimiz
Hozan: Sık çalılık
Höl: Islak
Höldirik: Dandik, adi yapılı eşya
Hörelenmek: Kafa tutmak, dayılanmak
Höshöldüremük: Tadına varılamadan alelacele içilen çay
Höşül: 1) Bulanık sıvı 2) Çayın dip kısmı
Hulukçu gibi gezmek: Kalabalık bir halde ve çokça gezmek
I
Imımak: Isınmak
Imık: Ilık, ne sıcak ne de soğuk
Irgamak: Sallamak, hareket ettirmek
Irgat: Amele, işçi
Irıb: Yöntem, püf noktası
Istınka: Ağzına kadar dolu
Işgın: Fındık filizi
İ
İçlik: Gömlek
İğdiç: Eğri bacaklı
İkretmek: Tiksinmek, nefret etmek
İlekigün,Lekigün: Önceki gün
İlistir: Metal kevgir
İndem: O kadar da
İrepata: Ekmek yapmaya yarayan yassı alet
İsiyin: Hüseyin adının yöresel söylenişi
İşmar etmek: Baş, göz ve elle işaret etmek
İyicene: Hepten, iyice
İzavra: Köle, amele

Jile:Zile Pekmezi Bir pekmez çeşidi
K
Kabakçı: Ordulu
Kakmuklamak: Yumrukla itip kakalamak
Kaliser: Şebinkarahisar
Kapşon: Giyeceklerin başlığı
Karakış Ayı: Aralık ayı
Karalastik: Lastik ayakkabı
Karatağuk: Bir çeşit kuş
Karşılama: Kemençeyle oynanan bir Giresun oyunu
Katakulli: Oyun, üçkağıt
Katuk: Ayran
Kavuma: gitmek
Kaynarı :Ölmeyesice
Keçemen: Kertenkele
Keçibaş: Kafasının kenarları saçlı, ortası kel kimse
Kelçük: Meyve koçanı
Kelem: Karalahananın kökü, soyulup yenir
Keleplemek: Fırlatıp atmak
Kelif: Basit baraka
Kemçük: Biçimsiz, çukurca
Kemre: Hayvan gübresi
Kenef: Tuvalet
Kerenti: Tırpan
Kesek,Kötek: Kısa çubuk
Kesmük,Kösmük: Dövülürken savrulan tahıllar
Keşan: Yöreye özgü çubuk desenli şal
Keşgül: Su kabağı
Keşik: Sıra
Keşir: Meyvenin yenilmeyen kısmı
Keyfanı: Kocakarı, ihtiyar kadın
Kıble: Güneyden esen rüzgar
Kıymık: İnce odun parçası
Kile: Eski bir ölçü birimi
Kiraz Ayı: Haziran ayı
Kiraz Duzlusu: Kirazı soğanla kavurarak yapılan bir yemek
Kirko: Tirizme vurma aleti
Kittik: Küçük sabun parçası
Kodaman: Yaşlı ve zengin kimse
Kofil: Fıçı
Konuşuk: Laf, konuşulan şey, söz
Kopça :1)Düğme 2)Kısa bacaklı kimse
Kopuk. Serseri, it gibi gezen
Korgon çorbası: Mısır çorbası
Koruk: İçi boş fındık
Köm: Ağır
Kömeç. Kuru ağaç parçası
Köstü :Köstebek
Köstüre: Yuvarlak bileme taşı
Kuma: Aynı erkekle evli kadınlar
Küpbaş: Koca kafalı, kafası büyük
Küpü: Baltanın sırtı
Külek: kafalı Koca kafalı, kafası büyük
Kürtük: Dağlarda yazın bile erimeyen kar yığını
Kürün: Sulama amacıyla içi oyuylmuş ağaç
Küskülemek: Gaza getirmek
Kütmek: Küçük tahta tabure
Küveç:,güveç Ağaçtan yapılmış kap
L
Laz armudu: Giresun’a has bir armut türü
Lobya, Lomya: Fasülye
Lobut :1) Büyük değnek 2) Şişman ve iri adam
Löç: Çok ıslak, suya doymuş
Lülemek: Bir şeyin ucunu yontmak
M
Mabeyin: Oda
Macir: 1) Göçmen 2) Gürcü (Acaralı)
Macirce: Macirlerin konuştukları dil; Gürcücenin Acara şivesi
Mada: İştah
Mafir:Defa, kez, kere
Mahna: Sebep, semete
Mahnaliğin: Sebebine, sayesinde
Makluvat: Zayıf yabani hayvan
Makta: Orman kesim işleri
Mam: Bir tür oyun
Mandalin: Mandalina
Maslı: Sepet çubuğu
Maraz: Ruhi hastalık, sıkıntı
Marşaba: Su kabı, maşraba
Mavzer: Tüfek
Medek: Dişi manda
Meğel: Küçük geniş çapa
Meh: Buyur, al
Mendabur: Aşırı derecede pis insan
Merek :Serenti’ye benzer yapı, ot saklanan yer
Merulcan: Taze diken ucu
Miyese,: Meyse Miyase adının yöresel söylenişi
Mısgıç: Cimri
Mısmıl :Uyuşuk, tembel
Misir: Bir çeşit domates
Mamali,: Momuli Peynir kurdu, küçük böcek
Mudara: Sağlam olmayan kalitesiz
Mugalif: Zayıf, dayanıksız
Mundar: Pis
Mühkem: Sağlam
N
Nacak: Küçük et doğrama baltası
Namazlağ:, namazlık Seccade
Nene: Nine, babaanne ve anneanne
Nezük,Nezik: Güzel, tatlı
Nifi: 1) Eskiden açık saçlı, çember takmayan gayrimüslim kadınlarına verilen ad
2) Çok açık saçık giyinen kadın
O
Obuz: Büyük su arkı
Okaru,: Okarı Yukarı
Osmak: Kıyaslamak, vuruşturma
Oslama: Boşuna
Oyrak: Çukur arazi
Ö
Öğürsemek,Örsemek: İneğin boğa istemesi
Öklemek: Bağlamak
Örkenmek :Taklit etmek, özenmek
Ötürmek: 1) İshal olmak 2) Kötü kelimeler kullanarak konuşmak
P
Paçka: Küçük ev, serentiye benzer yapı
Paçuri: Paçavra
Padar: Çamın dış kabuğu
Pağaç: Külde yapılan ekmek
Pahal: Kıskanç, çekemeyen
Palak: Ayı yavrusu
Palan :İnce minder
Palaz: Bir fındık türü
Palas Pandıras: Apar topar, Patır kütür
Pancar: Karalahana
Pança: 1) Pençe 2) Çok kıllı erkek eli
Pantul,: Pontul Pantolon
Papara: Dayak
Parabelli: Bir tür silah
Pasa: Habire, devamlı
Pattangoç: Bir çeşit oyuncak silah
Patoz: Fındık çekme makinası
Payandura: Destek
Paykırtmak: Kaçırmak
Pee: Taş duvar
Pelit: Meşe ağacının meyvesi, palamut
Pere, Bere: Koyun sağma yeri
Pervaz: Kapı, pencere kenarları
Peş: Ek, yama
Pezük: Pazı bitkisi ve yemeği
Pıddak: Patlamış mısır
Picali: Bezelye
Poğol, Poğul :Suda pişmiş mısır
Pöstekisi Çıkmak: Pestili çıkmak
Pur: Sert kumlu toprak
Putana :Tahta turşu saklama kabı
Pür: Çamın iğne gibi olan yaprakları
R S
Sağrak: Yağ saklama kabı
Sahan: Bakır kap, tabak
Sakırca: Beyaz çiçekli, kökü yumurtayla kızartılarak yenen bir tür bitki
Sakırtlak: İnsana yapışan böcek
Sali .1) Salih adının yöresel söylenişi
2) Salı günü
Saplıyak: Metal yemek kepçesi
Sarıcalı. Balsız bir arı türü
Sasuk: Tatsız
Sazmak: Islak çimen, bataklık
Sef: Yanlış, hata
Seğiretmek: Fırlayıp koşmak
Semete: 1) Vasıta, sebep 2) Uyku mahmurluğu
Sepetbaş: İçi boş kafalı
Serenti: Yöreye has bir yapı, bir nevi kiler
Sıçan :Küçük fare
Sırappa: Sıraya dizili
Sırgan: 1) Isırgan otu ve yemeği
Sibek başlı: Gıcık, aksi, inat
Simelek: Uyuşuk
Sinmek: Saklanmak
Siron: Giresun’a has yufkadan yapılan yoğurtlu bir yemek
Sökütmek: Üstünü başını çıkartmak
Söykenmek: Yaslanmak
Sulu Sepken: Sulu yağan kar
Suluk: Süzme konulan yer
Süflü: Pasaklı
Sümüç: Parmak boyunda ölçü birimi
Ş T
Ta: Daha
Taflan: Kiraz’a benzer bir meyve, Karayemiş, Anadolu’da Laz kirazı olarak da bilinir.
Taflan: Tuzlusu Taflan’dan yapılan Giresun’a has bir yemek
Takkuma: Yöreye has bir kuş
Talanmak: Habire birşeylerle uğraşmak
Tam: Ahır
Taran: Sudaki taşın altındaki boşluk
Tasal: Takatsiz, tembel
Tasattuk etmek: Dağıtmak
Tay: Yük, parça
Taylanmak: Hazırlanmak
Tehin: Çok hızlı hareket eden küçük bir hayvan
Tehin gibi: Atik olmak, eli çabuk olmak
Tekne: Gazuntusu Son çocuk
Telaşa:Telaş
Telaşiya Kalmak: Telaşa düşmek, telaşlanmak
Telef: Canı çıkmışçasına yorgun
Telef Tasal: Yorgun argın
Telesimek: Susamak
Terek :Tahtadan raf
Tesbermek: Kurumak
Tesçe: Çok aceleci
Tevek: Asma dalı
Tevekkel: Sakin, ganayaklı
Tez: Çabuk, hızlı bir şekilde
Tezen Peyniri: Giresun’a has bir peynir
Tıkız: Sıkı sıkıya kapalı
Tıman: Don
Tırmıt :Mantar
Tibal: Giyiminde çok titiz olan
Tili: Yemek seçen
Tirizme vurmak: Toprağı kazarak kökleri çıkarma
Toklu :Kuzunun büyüğü
Topur :Çoklu fındık çotanağı
Tulum: 1) Bir tür peynir 2) Giresun’da da kullanılan bir çalgı aleti, Gayde
Töngel: Bir tür muşmula
Tüğüm: Düğüm
Tülemek: Oluşmak meydana gelmek
Tünek: Kuş tüyü
U
Uheym: Bir hayret ve şaşırma nidası
Ula :Bir hayret ve sesleniş nidası
Uluk: Pis, pasaklı,kötü kadın
Uruf: olmak Üzülmek
Uslu: Köyün ve ailenin büyükleri, sözü geçenle
Usulca: Yavaşça
Uşak: Erkek evlat
Uy: bir hayret nidası
Uyartmak: Uyandırmak
Ü  
Üğüm: Fındık dalı
Üşmek: Eşmek, eşelemek
Üveç: Yaşı gelmemiş erkek koyun
Üzüm Ayı :Ekim Ayı
V
Vire :Daima, devamlı
Y
Yağlaş: Muhallebi
Yal: İnek yemeği
Yalak: 1) Hayvanların su içmesi için çeşme altlarında oluşturulan çukur yer
2) İnsanın sırtının ortasındaki çukurluk
Yalavu: Alev, kıvılcım, ateşin sıcaklığı
Yalavuz,Yalağuz: Yalnız, tek başına
Yane: Ne sandın?
Yarmaça: Yarılmış odun
Yasan: Olmak Ortadan kaybolmak
Yaşmak: Başörtüsü
Yavşu: Mısır tarlasında yetişen bir tür ot
Yaykın: Kızılağaç
Yayuk: 1) Ayran 2)İçinde bu ayranın yapıldığı tahtadan ve uzunca eşya
Yenlik: Hafif
Yesir: Ebelemece türü bir oyun
Yitmek: Kaybolmak, gözle görünmez olmak
Yivtin: Bir bitki türü
Yolluk: Kilim
Yuka: Suyun derin olmayan kısmı
Yunmak: Yıkanmak, çimmek
Z
Zabacca: Sabahleyin
Zağar: Uyuz köpek
Zara: Un yapılan mısır ve buğday
Zatiberi: Zaten, eskiden beri
Zeğele: Akşam, akşama, akşamüstü
Zıbıç: Sebze ve meyvenin sap kısmı
Zıpçık: Taze daldan yapılan bir çeşit müzik aleti
Zıpka: Yöreye özgü paçası dar, üstü bol pantolon
Zivzik: Küçük fare
Zorlu, Zollu: Güzel, güçlü kuvvetli
Zorunan: Zorla
Zote :Saklambaç oyununun yöredeki adı
Zumbuk: Yumruk

Rafan gitmek: Çok hızlı ilerlemek

Şalak: Geçmiş salatalık
Şavgu :Şevki adının yöresel söylenişi
Şelek: Harar’ın küçüğü
Şenlik: Evin önünde yemeklik sebze yetiştirilen küçük bahçe
Şişek: Genç erkek koyun

Türkçe / Azerice Kiçik Lüğet

Aralık 19, 2008

- A – [ 62 ]

A.B.D: Amerika Birleşmiş Ştatları
Abanmak: Söykenmeq, dirseqlenmeq
Abartmak: Mübaliğe etmeq, şişirtmeq
Abdal: Abdal
Abdest: Abdest
Abluka: Mühasire
Abone: Abune, abonent
Abone olan: Abuneçi
Acı: Acı
Acıklı: Qemli
Acıkmak: Acmaq
Acısını paylaşmak: Halına yanmaq
Aciz: Acız
Aç: Ac
Aç gözlü, gözü aç: Acgöz, aç gözlü
Açık: Açıq
Açık göz: Açıqgöz
Açlık: Aclıq
Açmak: Açmaq
Ada: Ada
Aday: Namized
Afiyet olsun: Nuş olsun
Afyon: Tiryek
Ağustos: Avgust
Ah: Axı
Ahlak: Exlaq
Ahmaq: Axmaq
Ajan: Nümayende
Akaryakıt: Duru yanacaq
Akıl almaz: Ağla sığmaz
Aklı başında: Ağlı başında
Akşam: Axşam
Akşam yemeği: Axşam yemeyi
Aktris, bayan sanatçı: Aktrisa
Alay: Lağ
Alev: Alov
Alfabe: Elifba
Alıngan: Küseyen
Allahaısmarladık: Hüdafiz
Almanca: Alman dilinde
Altın: Qızıl
Amaç: Niyyet, maqsad, meram
Ampul: Lampoçka
Anahtar: Açar
Ancak: Ancaq, ancam
Anladığım: Anlayışım
Anlamak: Başa düşmeq
Anne: Ana
Aptal: Abdal
Araba kiralamak: Maşın kiralamak
Araç: Vasite
Aralık: Dekabr
Aramak: Axtarmaq
Arka: Arxa, dal
Arkadaş: Dost
Artık: Artıq
Asker: Esger
Aslında: Eslinde
Aşçı: Aşpaz
Aşçı yamağı, yardımcısı: Aşpaz kömekçisi
Atıldılar: Cumdular
Avuç: Ovuc
Avukat: Vekil
Ay: Ay
Azarlamak: Abırlamaq

- B – [ 33 ]

Baba: Ata
Bacak: Bacaq
Bacanak: Bacanaq
Bacı: Bacı
Bagaj: Bagaj
Bahar, ilkbahar: Bahar
Bakire: Bakire
Bal: Bal
Baldız: Baldız
Balık: Balıq
Balta: Balta
Bandıra (gemiler için): Tanınma nişanı
Banka: Bank
Bant: Lent
Barınmak: Daldalanmaq, barınmaq
Basamak, merdiven: Pilleqen
Baş örtüsü: Leçek
Batı: Qarb
Becermek: Bacarmaq
Bekar: Subay
Belirmek: Zahir olmaq
Ben: Men
Bırak: Qoy
Biçmek: Çalmaq
Bilgisiz: Savadsız
Bilmece: Tapmaca
Birlikte: Birge
Bitkin: Tabsız
Börek: Piroq
Buluşmak: Tapışmaq
Buyurmak: Tapşırmaq
Büyük baba, dede: Baba
Büyülemek: Cadulamaq

- C – [ 15 ]

Cadde: Küçe
Cahil: Savadsız, cahil
Cami: Cami
Can: Can
Cani: Cani
Canlı: Canlı
Canlanmak: Canlanmaq
Cari: Cari
Casus: Casus
Cazibe: Cazibe
Cevap: Cavab
Cevap vermek: Cevap vermeq, yanıtlamak
Cihan: Cahan
Cuma: Cüme
Cumartesi: Şenbe

- Ç – [ 9 ]

Çadır: Çadır
Çalışmak: İşlemeq
Çalmak: Çalmaq
Çay: Çay
Çekici, cazibeli, albenili: Cazibedar
Çelik: Polad
Çelişmek: Zıdd olmaq
Çocuk: Balaca, uşaq
Çöp: Zibil
Çözmek: Açmaq

- D – [ 30 ]

Dadanmak: Dadanmaq
Daha: Daha
Dahi: Dahi
Daima: Daima
Daimi, kalıcı, temelli: Daimi
Dair: Dair
Daire, çember: Daire
Dalamak: Dalamaq
Dalga: Dalğa
Dalmak: Dalmaq
Damak: Damaq
Damar: Damar
Damat, güvey: Damad
Danışmak: Meslehetleşmeq
Darbe: Zerbe
Darılmak: Darıxmaq
Dayamak: Söykemeq
Delege, ajan: Nümayende
Dengelemek: Tarazlaşdırmaq
Dergi: Jurnal, mecmua
Diken: Tikan
Dilsiz: Lal
Dinozor: Dinozavur
Doğmak: Doğulmaq
Doğurmak: Doğmaq
Donanım: Avadanlıq
Dosya: Fayl
Dosya kopyalama: Fayl köçürme
Duyuru, ilan: Duyuru
Düdük: Fit

- E – [ 10 ]

Eczane: Eczahana, aptek
Edebiyat: Edebiyyat
Ekim: Oktyabr
Elbise: Paltar
Emekli: Pensıyaçı
En: Lap
Engel: Mane
Eş, eşit: Tay
Evet: Beli
Eylül: Sentyabr

- F – [ 21 ]

Facia: Facie
Fahişe: Fahişe, kahpe
Fail: Fail
Faiz: Faiz
Fakir, fukara, yoksul: Fağir
Fani, ölümlü: Fani
Fasıla: Fasile
Fatih: Fateh
Fatiha: Fatihe
Fatura: Faktura
Fayda: Fayda, yarar, çıkar
Feci: Facieli
Fen: Texnika
Feshetmek: Leğv etmeq
Fırlatmak (eline geçeni): Sındırmaq
Fısıldamak: Pıçıldamaq
Fısıltı: Pıçıltı
Fiil: F’el
Fren: Tormoz
Fotoğraf: Şekil
Fotokopi, tıpkıbasım: Faksimile
Fuhuş: Fahişeliq

- G – [ 17 ]

Galiba: Deyesen
Gazete: Qezet
Genç: Cavan, genc
Gereksinmek: Möhtac olmaq
Geri dönüşüm kutusu: Zibil
Gocunmak: Acışmaq
Göçmen: Qaçqın, köçeri
Görümce: Baldız
Götürmek: Aparmaq
Gümrük: Kömrük
Gündüz: Nahar
Güven oyu: E’timad re’yi
Güvenilir: E’timadlı
Güvercin: Göyerçin
Güverte: Göyerte
Güz: Payız
Güzel: Qeşenq, gözel

- H – [ 19 ]

Haberci: Carçı
Hali hazırda: Hal-hazırda
Hangi: Hansı
Hastane: Hestehana
Hayal: Heyal
Hayır: Xeyir
Haziran: Yyun
Hazırlanmak: Hazırlaşmaq
Hemşire: Tıbb bacısı
Hep: Daima, hemişe
Hırgür, dalaşmak: Dalaşmaq
Hızlı: İti
Hiç: Heç
Hiç kimse: Heç kes
Hile: Mekr
His, duygu: Hiss
Hizmet: Hidmet
Hoş: Xoş
Hotel, otel: Mehmanhana

- I – [ 1 ]

Ilımlı: E’tidallı

- İ – [ 27 ]

İçin:Üçün
İdam: E’dam
İhmal: Laqeydliq, e’tinasızlıq
İhmalkar: Laqeyd, e’tinasız
İlgi, alaka: Maraq
İlişti: Sataşdı
İmal: E’mal
İmalathane: E’malatxana
İmar: Abatlıq, abadanlıq
İnmek: Düşmeq
İnşaat: Tikinti
İnternete bağlanma: Koşulma
İrkildi: Dirçeldi
İsim: Ad
İstişare, danışma: Meslehet
İt oğlu: İt balası
İtibar, kredi: E’tibar
İtibaren: E’tibaren
İtibarlı, saygın: E’tibarlı
İtidal: E’tidal
İtiraf: E’tiraf
İtikat: E’tikad
İtimat: E’timad
İtina, özen: E’tina
İtiraz: E’tiraz
İyi: Yaxşi
İzin: İcaze

- J – [ 1 ]

Jest: Jest

- K – [ 26 ]

Kaç: Neçe
Kader, yazgı: Tale
Kağıt: Kağız
Kalb: Qelb
Kalça: Omba
Kalleş: E’tibarsız
Kapatma: Söndürme
Kaplumbağa, tosbağa: Tısbağa
Karı, eş: Arvad
Karşıt, zıt: Zıdd
Kartpostal: Açıqca
Kasım: Noyabr
Kavanoz: Banka
Kefalet: Zaminliq
Kefil: Zamin
Kendi: Öz
Keşke: Kaş
Kıskanç: Paxıl
Kıskanmak: Paxıllıq etmeq
Kişi, insan: Nefer
Koli: Banderol
Koyu: Tox
Köprü: Körpü
Köşe: Künc
Kurt: Canavar
Küme: Topa

- L – [ 14 ]

Lağv etmek: Leğv etmeq
Lakayd: Laqeyd
Lakin: Lakin, fakat
Lale: Lale
Lamba: Lampa
Lanet: Lenet
Latife: Zarafat
Laubali: Laübali
Layık: Layıq
Lazım: Lazım, gereq
Lehinde: Lehinde
Lehine: Lehine
Lezzet: Lezzet
Lütfen: Zehmet olmasa

- M – [ 23 ]

Madalya: Medal
Malumat, bilgi: Melumad
Mani, engel: Mane
Martı: Qağayı
Masal: Nağıl
Mayıs: May
Merdiven: Nerdivan
Merhaba: Salam
Merhale: Merhale
Mesela: Meselen
Meslek, iş: Peşe
Metre: Metr
Mevzu, konu: Movzu
Misafir: Qonaq
Mouse, fare (pc için): Sıçan
Muhtaç: Möhtac
Muhterem: Möhterem, sayın, saygıdeğer
Muhteşem: Möhteşem, görqemli
Mutlaka: Mütleq
Muz: Banan
Müebbet: Ömürlük
Mühlet, süre: Möhlet
Mühür: Möhür

- N – [ 8 ]

Nasıl: Nece
Nasılsın: Necesen?
Nehir: Dere
Nerdesin: Hardasan?
Nerdeyse: Hardaysa
Nesne, şey: Zad
Neylerim: Neynirem
Ninni: Layla, laylay

- O – [ 8 ]

Ocak: Yanvar
Okul: Mekteb
Okunaklı: Oxunaqlı
Olgu: Fakt
Olumsuz: Neqativ
Otobüs: Avtobus
Otogar: Avtovagzal
Otopark: Avtoparq

- Ö – [ 13 ]

Öğle yemeği: Nahar
Öğlen: Günorta
Önce: Qabaq
Örneğin: Meselen
Öteki: O biri
Öte, öteki: Öten
Öteki gün: Öten gün
Özellikle: Xususile
Özenmek: E’tina etmeq
Özgür: Azad
Özgürlük: Azadlık
Özür dilerim: Bağışlayın, üzr isteyirem
Özür dileriz: Üzr isteyirik

- P – [ 27 ]

Pahalanmak: Bahalanmaq
Pahalı: Baha
Para: Pul
Pardesü: Plaş
Parlamento: Parlament
Parmak: Barmaq
Pasaport: Pasport
Pasta: Tort
Patates: Kartof
Patlamak: Partlamak
Patlıcan: Badımcan
Pazar: Bazar
Pazartesi: Bazar ertesi
Peçete: Peçenye
Peki: Bes
Perşembe: Cüme axşamı
Pilav: Pilov
Poetika, şiir sanatı: Poeziya
Polis karakolu: Polis şöbesi
Polonya: Polşa
Popüler: Populyar
Porselen: Farfor
Posta kartı: Açıqca, otkrytka
Postane: Poçt
Proje: Layihe
Puan: Hal, bal
Pul: Poçt markası

- R – [ 14 ]

Rahatsız: Narahat
Rahatsızlık: Narahatlıq
Rakı içmek: Arak vurmak
Rastlantı: Tesadüf
Razı değil: Narazı
Reaksiyon, tepki: Reaksiya,
Realite: Reallıq
Rezervasyon: Evvelceden sifariş etmeq
Rica ederim: Xahiş edirem
Rica ediyorlar: Xahiş eleyırlar
Rica ederiz: Xahiş edirik
Romantizm: Romantika
Rusya: Rusiya
Rüzgar çıktı: Külek qalxdı

- S – [ 43 ]

Saat: Saat
Sabah: Seher
Sabık, eski: Sabiq
Sabır: Sabr
Saçma: Sarsaqlama
Sadece: Tekce
Sağlık Bakanlığı: Sehiyye Nazırlıyı
Sakin: Sakit
Salata: Salat
Salı: Çerşenbe axşamı
Salon: Zal
Savad: Saygı
Sebze: Terevez
Selamlıyorum: Salamlayıram
Sen: Sen
Seslendiğinde: Hay verende
Ses Sanatçısı, şarkıcı: Muğanni
Sıfır: Sıfır
Sıra, nöbet: Növbe
Sıradaki: Növbeti
Sıvışmak: Sovuşmaq
Sigara: Sigaret
Sinema: Kino
Sipariş: Sifariş
Site: Sayt, web saytı
Siz: Siz
Sofra: Süfre
Soğuk: Soyuq
Somut: Açıq
Sonbahar, güz: Payız
Sonuçlanmak: Başa çatmaq
Sonunda: Sonda
Sordu: Soruşdu
Sormak: Soruşmaq
Sorumlu: Cavabdeh
Sosyete: Zadegan
Soyadı: Familiya
Sövüyordu: Sövürdü
Sovyet: Sovet
Soykırım: Soyqırım
Söyleşi: Müsahibe
Sözleşme, akit: Muqavile
Sözümün sonunda: Sözümün axırında
Su: Su
Subay: Zabit

- Ş – [ 15 ]

Şahsen: Şexsen
Şahıs, kişi: Şexs
Şahsi bilgi: Şexsi me’lumat
Şair: Shair
Şaka, latife: Zarafat
Şaklaban: Lağlağıçı
Şarap: Şerap
Şehir: Şeher
Şerefe: Sağlığınıza
Şiir: Şeir, şer
Şimdi: İndi
Şimdilik hoşca kal: Helelik
Şofben: Titan
Şöyle böyle: Ele bele
Şubat: Fevral

- T – [ 51 ]

Taban: Daban
Tabi: Tabe
Taburet: Tabure
Tad, çeşni: Dad
Takat, derman: Taqet
Takırdamak: Taqqıldamaq
Talih: Taleh
Tam: Tam, çeşni, deqiq
Tane: Dene
Tanıdık, aşina: Tanış
Tanışıklık: Tanışlıq
Tanıştırmak: Tanış etmeq
Tarih: Tarix
Tasarı: Layihe
Tatlı: Desert
Tatlı su: Şirin su
Tatmak: Dadmaq
Tavuk: Toyuq
Tavuk eti: Toyuq, cüce eti
Tiyatro: Teatr
Tebrik ederim: Tebriq eliyirem
Teklif ettiler: Teklif elediler
Tekme: Tepiq
Telefon: Zeng
Telefon etmek: Zeng elemeq, zeng vurmaq
Televizyon: Televizor, Telekanal, televiziya
Telgraf: Telegram
Temmuz: Yyul, İyul
Tenezzül etmek: Layıq bilmeq, layıq görmeq
Tepe: Tepe
Tepki: Reaksiya
Terim: Termin
Tesadüfen, rastgele: Tesadüfen
Teşekkürler: Sağolun, teşekkür edirem
Tez: Tez
Tezce, çabucak: Tezce
Tıknefes: Tengnefes
Tıraş: Taraş
Tiksindi: Diksindi
Trajedi: Facia
Tren: Gatar
Tren İstasyonu: Tren vagzali
Tok: Tox
Topluluk, kütle: Camaat
Turfanda: Faraş
Tuvalet: Ayaq yolu
Tuz: Duz
Tüfek: Tüfeng
Tükürmek: Tüpürmeq
Tükürür : Tüpürer
Tür, çeşit: Cür

- U – [ 8 ]

Uçak: Teyyare, samalot
Unesco: Yunesko
Utanç: Abır heyalılıq, abırlılıq
Uyanık: Oyaq
Uyanmak: Oyanmaq
Uygun: Uyğun
Uyku: Yuxu
Uyuşuk: Süst

- Ü – [ 3 ]

Ülke: Ölke, yurd
Ünvan: Titul
Üvey: Ögey

- V – [ 10 ]

Vakit: Vaxt
Vapur: Paraxod
Varış: Geliş
Vatan: Veten
Veda: Vida
Vedalaşmak: Vidalaşmaq
Vejetaryen: Vejeteryen
Vinç: Kran
V.s: Ve s.
Vurdumduymaz: Laqeyd

- Y – [ 38 ]

Yahut: Yaxud
Yakalansın, tutulsun: Yoluxsun
Yakın: Yaxın
Yakınlık (cinsel bakımdan): Yaxınlıq
Yalnız: Yalgız
Yanıt: Cavab
Yaratıcılık: Yaradıcılıq
Yaratmak: Yaranmaq
Yardım: Kömek
Yardımcı: Kömekçi
Yarın: Sabah
Yasak: Qadağan
Yaslanmak: Söykenmeq
Yaşamak: Yaşamaq
Yaşında: Yaşlı
Yaşıyordum: Yaşayırdım
Yaz: Yay
Yazıçılar Birliyi: Yazarlar Birliği
Yelek: Jilet
Yeni: Teze
Yeşil: Yaşıl
Yetenek: İstedad, qabiliyed
Yıl: İl
Yıldız: Ulduz
Yine: Yene
Yiyecek: Yimeli şey
Yoğurt: Gatıq
Yok: Yox
Yolcu ederiz: Yola salarıq
Yuh: Tfu
Yüce: Uca
Yüceltmek: Ezizlemeq
Yürek: Üreq
Yürüyerek: Ayaqla
Yüz: Üz
Yüzünü: Üzünü
Yüzde: Faiz
Yüzme havuzu: Baseyn

- Z – [ 22 ]

Zahmet: Zehmet
Zalim: Zalim
Zaman: Zaman
Zaman zaman: Vaxtaşrı
Zan: Zenn
Zannetmek: Zenn etmeq
Zannedersin ki: Zenn edirsen ki
Zar: Zar
Zat: Zat
Zaten: Zaten
Zavallı: Zavallı
Zayıf: Zeif
Zehir: Zeher
Zengin, varlıklı: Zengin
Zevk: Zövq
Zeytin: Zeytun
Zıt: Zıd
Zihin: Zehin
Zihniyet, anlayış: Zehniyyet
Zil: Zeng
Zincir: Zencir
Ziyaretçi Defteri: Qonaq Kitabı

DİL, LEHÇE VE KARŞILIKLI ANLAŞILABİLİRLİK DENEMESİ ÜZERİNE

Aralık 19, 2008

Bu yazı, şu kaynakta yayımlanmıştır: “Prof.Dr. Ahmet Bican Ercilasun Armağanı, Akçağ Yayınları, Ankara 2008, s.386-393”

Rıdvan ÖZTÜRK•

Özet
Karşılıklı anlaşılabilirlik, dil ve lehçe belirlemelerinde en önemli ölçütlerden biridir. Bu ölçüt Türkiye Türkolojisinde de zaman zaman kullanılarak çalışmalar yapılmış ve bunlara bağlı olarak da bazı hükümler verilmiştir. Bu çalışmaların ilk yapılanlarından ve en önemlisi olan Tekin’in makalesidir. Kazak Türkçesinden seçilmiş 100 cümle deneklere sunulmuş ve sonucunda %6,4’lük anlaşılabilirlik ortaya konulmuştur. Çıkan sonuca göre Tekin, Kazak Türkçesinin ve Türkiye Türkçesinin bir dilin lehçeleri değil, ayrı diller olduğunu belirtmiştir.
Bu yazıda Tekin’in seçtiği cümlelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları; 2 günlük, iki haftalık ve üç haftalık Türkiye Türkçesi tecrübesi olan üç değişik Kazak denek grubuna uygulanmıştır. Aynı yöntemle %27 ile %86,8 arasında değişen bir oranda anlaşılabilirlik ölçümleri yapılmıştır. Yöntemin sağlaması diyebileceğimiz bu uygulamanın sonuçlarının çok farklı çıkması, önceki çalışmanın sıhhatini ve buna bağlı olarak verilen “Lehçe değil, dildir.” hükümlerinin de geçersizliliğini ortaya koymuştur.
Anahtar kelimeler
Karşılıklı anlaşılabilirlik, dil, lehçe, Türkçe, Türkiye Türkçesi, Kazak Türkçesi
ABOUT THE LANGUAGE, DİALECT AND TESTİNG OF MUTUAL INTELLİGİBİLİTY
Summary
Mutual intelligibility is one of the most important criterion for defining language or dialect. This criterion had been used in Turkey Turcology sometimes and there had been given some judgemensts in this issue. Tekin’s article is the first and the most important of this studies. 100 sentences which had been choosen from Kazakh Turkish and it has been given to sujets in this study In conclusion of this study it had been brought up %6.4 mutual intelligibility . According to the results, Tekin said that the afore-mentioned two Turkishes are not dialects of one language, they’re different languages.
Equivalant in Turkey Turkish of sentences which had been choosen by Tekin were carried out to three different Kazakh’s sujet groups that they have experience of Turkey Turkish two daily, two weekly, three weekly in this study. Appraisal of mutual intelligibility which the alternating ratio is between %27 and %86,8 has been made with the same method. To come in to being very different results of experiment which we will be able to call that check of method brought up reliability of former study and “It isn’t a dialect it is a language” judgement unconvicing.
Key words
Mutual Intelligibility, Language, Dialect, Turkic, Turkey Turkish, Kazakh Turkish

Giriş
Dil ve lehçe terimlerinin genel tanımlamaları olmakla birlikte, bunların somut örneklere dönüştürülmesi noktasında farklı yansımalar dikkat çekmektedir. Almanca veya Arapça birden fazla devlette kullanılmaktadır; hatta Almanca, Almanya sınırları içinde ayrı bölgelerde anlaşılabilirlik oranı çok düştüğü halde tek bir dil olarak tanımlanmaktadır.(Porzig 1995, 162). Benzer durum Çince ve İngilizce için de söz konusudur. Ancak bazı kişiler tarafından Türk dili için çeşitli gerekçeler ileri sürülerek lehçe yerine dil terimi kullanılma yoluna gidilmektedir. Bu fikirlerini haklı göstermek için de zaman zaman çeşitli Türkçelerden alınmış cümlelerden hareketle yorumlar yapma ve cümleleri deneklere sunarak anlaşılabilirliği ölçme yoluna gitmişlerdir (Tekin 2005a, Tekin 2005b, Haznedar 1997 vb.).
Bu yazıda yukarıda temas edilen yayınlardan Tekin’in çalışmasının (Tekin 2005a) bir tür sağlaması yapılarak varılan sonuçların ne kadar geçerli olabileceği ve bu sonuçlara bağlı olarak lehçe ve dil gibi hüküm vermenin ne kadar ilmi olacağı ortaya konulacaktır.
Kazak Türkçesinin Anlaşılabilirlik Denemesi
Azeri Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Kırım Tatar Türkçesi, Özbek Türkçesi, Kumuk Türkçesi gibi Türkçelerle kıyaslandığı zaman Türkiye Türkçesiyle anlaşılabilirlik oranı düşük olduğu açık olan Kazak Türkçesi üzerine bir anlaşılabilirlik denemesi Tekin tarafından yapılmıştır (Tekin 2005a).
Tekin, Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki karşılıklı anlaşabilirlik oranını tespit etmek için Rusça-Kazakça Konuşma Kılavuzundan 100 cümle seçerek bir test hazırlamıştır. Orijinali Kiril alfabesiyle yazılmış olan bu cümleleri Latin alfabesine aktararak deneklere sunmuştur.
Bu 100 Kazakça cümle Hacettepe Üniversitesinde görevli yaşları 20 ile 41 arasında değişen kadınlı-erkekli 10 kişiye dağıtılmıştır. Deneklerden beşi Türkçeden başka dil bilmeyen bayan sekreter, öbür beşi de bir yabancı dil bilen doktoralı öğretim görevlileridir. Öğretim görevlilerinden dördü erkek biri ise Türk dili ve edebiyatı öğrenimi görmüş kadındır.
Tekin’in uyguladığı bu testte denekler soruların % 3,3’ünü (toplam 33) tam, % 3,1’ini (toplam 31) ise yaklaşık (eksik ya da yarım) olarak anlayabilmişlerdir. Bu istatistikten yola çıkarak Tekin, Kazak Türkçesinin Türkiye Türkleri için %6.4 gibi çok düşük bir oranda anlaşıldığını, bu yüzden de Kazak Türkçesinin bir lehçe değil, ayrı bir dil olduğu sonucuna varmaktadır (Tekin 2005a, 283).
Tekin’in Denemesinin Sağlaması: Denemenin denenmesi
Aradan uzun yıllar geçmiş olmasına rağmen bu denemenin zaman zaman ölçüt olarak lehçe veya dil nitelendirilmesinde kaynak olarak gösterilmiş olması, bu ve buna benzer yöntemle yapılmış olan denemelerin sıhhati noktasında, adı geçen araştırıcının yöntemini kullanarak bir sağlama denemesi yapmamızı gerekli kılmıştır.
Biz bu çalışmamızda Tekin’in uygulamış olduğu testi değişik zamanlarda üç ayrı Kazak öğrenci grubuna bir farkla uyguladık. Tekin, Kazak Türkçesine ait cümleleri Türkiye Türklerine uygulamıştı, biz ise aynı cümlelerin -yine Tekin’in verdiği- Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını Selçuk Üniversitesinde okumak üzere gelmiş ve Türkiye Türkçesi bilgilerini ilk defa burada edinmeye başlamış olan öğrencilere uyguladık. Kazak öğrencilere 100 cümlelik bu testin Türkiye Türkçesine aktarılmış şekillerini öğrencilere vererek, bunları Kazak Türkçesine aktarmalarını istedik. Verdikleri cevapları beş seçenekli (Tam, Dolaylı Tam, Eksik, Yanlış, Boş) olarak değerlendirdik. Bu üç grup öğrenci de değişik yıllarda Selçuk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Türkçe hazırlık sınıfında okumuşlardır.
I. Grup:
Bu grupta sadece bir öğrenci var. Öğrencinin Türkiye’ye geliş tarihi ile testin uygulanış tarihi arasında iki günlük bir fark var. Yani öğrenci iki günlük Türkiye Türkçesi tecrübesinden sonra bu teste tabi tutulmuştur. Kazak Türkçesinden başka bir dil bilmemektedir. Uygulanan test Türkiye Türkçesinde Latin harfli olarak öğrenciye verilmiş ve her cümleden anladığını Kazak Türkçesi ile altına yazması istenmiştir. Öğrenciye 60 dakika süre tanınmıştır.
Öğrenci Süre Tam Dolaylı Tam Eksik Yanlış Boş
Serikbol 60′ 19 2 6 16 57

Yukarıdaki sonuca göre öğrencinin tam anladığı cümle sayısı 19 yani %19’dur. Tama yakın veya eksik anladığı cümle sayısı ise 8 yani %8’dir. Yanlış anladığı cümle sayısı 16 yani %16’dır. Herhangi bir sebepten dolayı boş bıraktığı cümle sayısı ise 57 yani %57’dir. Demek ki Türkiye Türkçesini hiç görmemiş bir öğrencinin dahi tam veya eksik olarak verdiği cevap sayısı %27’yi bulmaktadır.
II. Grup
Bu grupta toplam 10 öğrenci var. Öğrencilere iki haftalık Türkçe eğitiminden sonra test uygulanmıştır. Öğrencilerden beşi kız, beşi erkektir. Bunlardan biri Kazak Türkçesinden başka dil bilmemektedir. Altı tanesi Kazak Türkçesinin yanı sıra Rusça da bilmektedir. İki tanesi Kazak Türkçesi Rusça ve biraz İngilizce; bir tanesi de Kazak Türkçesi, Rusça ve Arapça bilmektedir. Test öğrencilere üç gün arayla iki farklı şekilde, 60 dakikalık sürelerle uygulanmıştır. Birinci test Türkiye Türkçesiyle verilerek öğrencilerden Kazak Türkçesiyle karşılıkları istenmiştir. Üç gün sonra yapılan ikinci testte ise aynı cümleler Kazak Türkçesi ile verilerek Türkiye Türkçesindeki karşılıkları istenmiştir. Birinci testte Türkiye Türkçesini “anlama” ölçülürken ikinci testte Türkiye Türkçesiyle “anlatma” ölçülmeye çalışılmıştır. Yani anlaşabilirliğin yanında anlama ve anlatma arasındaki ilişkide ortaya konulmak istenmiştir.
Öğrencilerin durumlarını gösterir tablo aşağıdadır.
Öğrenci Tür Dakika Tam Dolaylı Tam Eksik Yanlış Boş
Arman A. TT > KT 60′ 25 3 4 5 63
KT > TT 60′ 30 6 14 15 35
Janar K. TT > KT 60′ 55 7 5 2 31
KT > TT 60′ 36 19 19 16 10
Beybit S. TT > KT 60′ 20 1 13 3 63
KT > TT 60′ 12 11 13 17 47
Cazira A. TT > KT 60′ 70 5 12 4 9
KT > TT 60′ 42 12 13 4 29
Bülbül A. TT > KT 60′ 65 10 16 Ø 9
KT > TT 60′ 38 7 15 1 39
Gülnur A. TT > KT 60′ 37 2 8 2 51
KT > TT 60′ 26 7 10 1 56
Ardak Ş. TT > KT 60′ 76 10 4 1 9
KT > TT 60′ 25 7 18 17 33
Gülnur K. TT > KT 60′ 38 12 9 5 36
KT > TT 60′ 32 9 18 15 26
Danat K. TT > KT 60′ 30 2 8 1 59
KT > TT 60′ 12 11 10 11 56
Askar T. TT > KT 60′ 20 3 17 4 56
KT > TT 60′ 20 15 23 21 21
Toplam
(10 kişi) TT > KT 436 55 96 27 386
KT > TT 273 104 153 118 352
Oran
( %) TT > KT 43,6 15,1 2,7 38,6
KT > TT 27,3 25,7 11,8 35,2

Bu tabloya göre Türkiye Türkçesinden Kazak Türkçesine aktarım olarak verilen (anlama) testte toplamda 436 tam, 55 dolaylı tam, 96 eksik, 27 yanlış, 386 boş vardır. Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarım olarak verilen testte ise toplamda 273 tam, 104 dolaylı tam, 153 eksik, 118 yanlış, 352 boş vardır.
Toplamda on öğrenicinin katıldığı bu iki testin sonuçlarını yüzde olarak ele alırsak Türkiye Türkçesinden Kazak Türkçesine aktarım olarak verilen birinci testte, soruların %43,6’sı tam doğru olarak cevaplanmıştır. Öğrencilerin dolaylı tam dediğimiz tama yakın veya eksik olarak cevapladıkları soru %15,1’dir. Yanlış anladıkları cümle sayısı ise %2,7’dir. Herhangi bir sebeple boş bıraktıkları cümle sayısı ise %38,6’dır.
Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarım olarak verilen ikinci testte ise öğrencilerin tam olarak cevap verdikleri soru sayısı 273 yani %27,3’tür. Tama yakın veya eksik olarak anladıkları cümle ise 257, yani %25,7’dir. Yanlış yaptıkları soru sayısı ise 118, yani %11,8’dir. Boş bıraktıkları soru sayısı ise 352 yani %35,2’dir.
Bu gruptaki öğrencilerin tam, dolaylı tam ve eksik olarak cevapladıkları toplam soru sayısı ilk testte 587’dir. İkinci testte ise bu sayı 530’dur. İkisi arasında toplam 57 soruluk, yani %5,7’lik bir fark vardır. Bu rakam bize anlamayla anlatma arasındaki değişikliği ortaya koymaktadır. Bu değerlendirmeyi öğrencilerin her iki test için tam yaptıkları sorular üzerinde de ortaya koyarsak iki test arasında 163 soruluk, yani %16,3’lük bir fark ortaya çıkmaktadır. Bu iki değerlendirmeden de elde ettiğimiz rakamsal değerleri genellersek şöyle bir sonuca varabiliriz: “Anlama” ile “anlatma” arasında kişilere bağlı olarak %5 ile %15 arasında değişen bir sapma meydana gelmektedir.
III. Grup:
Bu grupta toplam 9 öğrenci vardır. Testi bir 60 dakika, bir de 90 dakika olmak üzere 3 gün arayla iki defa uyguladık. Testler Latin alfabesiyle verildi. Deneklerden biri 60 dakikalık teste biri de 90 dakikalık teste hiç katılmadı. Denekler testi uygulamadan önce 3 haftalık Türkiye Türkçesi eğitimi almış durumdaydılar. Deneklerin hepsi de erkek idi. Deneklerden 3’ü Kazak Türkçesinden başka bir dil bilmiyordu. Diğer 7’si ise Rusça da biliyorlardı.

Öğrenci Dakika Tam Dolaylı Tam Eksik Yanlış Boş
Almas A. 60′ 60 2 7 Ø 31
90′ 74 15 6 Ø 5
İhlas M. 60′ 47 7 13 5 28
90′ 47 9 18 6 20
Muratbeg D. 60′ 37 6 4 2 51
90′ 78 7 8 1 6
Ciger S. 60′ 59 6 16 2 17
90′ 72 15 9 3 1
Kencebeg S. 60′ 17 9 16 10 48
90′ 12 9 24 20 35
Nurlan A. 60′ 53 2 13 1 31
90′ 51 26 18 3 2
Feyzullah A. 60′ 55 11 16 Ø 18
90′ 70 15 12 2 1
Talgat A. 60′
90′ 87 4 7 Ø 2
Erkuvat Ş. 60′ 16 2 15 8 59
90′
Toplam
60′ (8 Kişi) 344 45 100 28 283
90′ (8 Kişi) 491 100 102 35 72
Oran
( % ) 60′ (8 Kişi) 43 18,1 3,5 35,3
90′ (8 Kişi) 61,3 25,5 4,3 9

Bu tabloya göre 60 dakikalık testte toplamda 344 tam, 45 dolaylı tam, 100 eksik, 28 yanlış, 283 boş; 90 dakikalık testte ise 491 tam, 100 dolaylı tam, 102 eksik, 35 yanlış, 72 boş söz konusudur.
Yukarıdaki tabloyu öncelikle sürelerine göre iki şekilde ele almamız gerekir. Toplamda 8 deneğin katıldığı 60 dakikalık testte deneklerin tam anladığı cümle sayısı 344’dür. Dolaylı tam dediğimiz tama yakın veya eksik olarak anladıklarının sayısı ise 145’tir. Deneklerin yanlış anladıkları cümle 28, hiç dokunmadıkları, boş bıraktıkları cümle sayısı ise 283’tür. Bu sonuçları yüzde olarak ifade edersek; öğrencilerin tam anladıkları cümle % 43’tür. Tama yakın ya da eksik anladıkları cümle % 18,1’dir. Yanlış anladıkları cümle % 3,5’tir. Herhangi bir sebeple boş bıraktıkları cümle ise % 35,3’tür.
90 dakikalık teste de 8 öğrenci katılmıştır. Öğrencilerin tam olarak anladıkları cümle sayısı 491’dir. Dolaylı tam ya da eksik anladıkları cümle sayısı 202’dir. Yanlış anladıkları cümle sayısı 35, hiç dokunmadıkları cümle sayısı 72’dir. Bunları yüzde olarak ifade edecek olursak tam anlaşılan cümle sayısı % 61,3’tür. Dolaylı tam ya da eksik anladıkları cümle sayısı % 25,5’tir. Yanlış anladıkları cümle sayısı % 4,3’tür. Boş bıraktıkları cümle sayısı ise % 9’dur.
Denekleri ilk teste göre tam ve yaklaşık olarak anladıkları cümle sayısı toplamda % 61,1’dir. 100 cümlelik bir test için 60 dakika gibi kısa bir süre verip % 61,1 lik bir başarıya ulaşılıyorsa bu dikkate değer bir sonuçtur. Aynı testin 90 dakikalık uygulamasında ise anlaşabilirlik oranı % 86,8’e çıkmaktadır. Bunlara ters orantılı olarak da boş sayısı ilk testte % 35,3 iken ikinci testte % 9’a düşmektedir. Ama öğrencilerin yanlış olarak cevaplandırdıkları cümle sayısında çok düşük bir oran değişmektedir. 60 dakikalık testte yanlış cümle sayısı % 3,5 iken 90 dakikalık testte % 4,3’tür. % 0,8’lik bir sapma vardır.
Değerlendirme
Geçmiş yıllarda Selçuk Üniversitesine eğitim amaçlı gelen Kazak öğrenciler üzerinde uyguladığımız test ile ilgili şu değerlendirmeleri yapmak mümkündür:
1- Sadece iki günlük Türkiye Türkçesi tecrübesi olan bir Kazak öğrenci soruların %19’una tam olarak doğru cevap vermiştir. Tama yakın veya eksik olarak anladığı cümle sayısı ise %8’dir Hemen hemen hiç Türkiye Türkçesi görmemiş bir Kazak öğrenci toplamda %27’lik bir anlaşabilirlik sağlamaktadır.
2- İki hafta Türkçe eğitimi gören Kazak öğrenciler soruların %43,6’sını tam doğru olarak cevaplamışlardır. Tama yakın veya eksik olarak cevapladıkları soru sayısı ise %15,1’dir. Demek ki öğrenciler iki hafta içinde %58,7’lik bir analaşabilirlik oranına ulaşabilmektedir.
3- Üç haftalık bir Türkçe eğitimi ile yeterli süre verildiğinde öğrenciler soruların %61,3’ünü tam olarak yapabilmektedir. Tama yakın veya eksik olarak anladıkları cümle sayısı ise %25,5’tir. Toplamda %86,8’lik bir başarı oranı karşımıza çıkmaktadır.
4- İkinci gruba uygulanan ikinci testte ise öğrencilerin anlama ve anlatma arasındaki farklılıkları ortaya konmuş ve anlamanın anlatmadan %5 ile %15 arasında değişen bir oranda daha fazla gerçekleştiği ortaya çıkmıştır. Yani denekler anladığı her şeyi anlatamamaktadır.
5- Deneklerin başarısını etkileyen en önemli faktör zaman olmuştur. Aynı öğrenci grubuna uygulanan biri 60 dakikalık diğeri 90 dakikalık uygulama sonuçları da yeterli süre verildiği zaman veya dikkat dağınıklığı giderildiği zaman anlamanın daha yüksek olduğunu göstermiştir. Vermiş olduğumuz 60 dakikalık sürenin yetersiz olduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü ilk 50 soru ile ikinci 50 soru arasındaki boş, yanlış ve boş-yanlış toplamı aşağıdaki gibidir:

Sorular Yanlış Boş Toplamı
0–50 31 216 247
51–100 36 521 557
Bu da açıkça göstermektedir ki yanlış sayısında fazla bir değişim olmazken boş sayısı ilk elli sorudaki boş sayısının iki katıdır.
• En az 10 öğrencinin yanlış yaptığı veya boş bıraktığı sorular incelendiğinde ilk 50 soru içinde 4 soru (9, 32, 44 ve 48) varken, ikinci 50 soru içerisinde 29 soru (53, 57, 59, 61, 64, 68, 69, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 85, 87, 90, 91, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 100) bulunmaktadır. Deneklerin hepsinin de doğru veya eksik yaptığı en son soru 56. sorudur. Özellikle 60. sorudan itibaren cümlelerin cevaplanamayışında süre etkili olmuştur.
Sonuç
Tekin, uyguladığı test ile bu anlaşılabilirlik oranını % 6,4 olarak tespit etmiştir. Bulduğu sonuçtan yola çıkarak da Kazak Türkçesinin Türkiye Türkleri tarafından anlaşılabilirlik oranının çok düşük olduğunu, Kazakların da Türkçeyi anlama yeteneklerinin bu civarda olabileceğini tahmin ettiğini; bu durumda da Kazak Türkçesinin ve Türkiye Türkçesinin bir dilin diyalektleri olduğunun iddia edilemeyeceğini, bugün akraba fakat ayrı ve bağımsız direr dil olduğunu söylemiştir (Tekin 2005a, 283).
Oysa bizim birinci gruptan elde ettiğimiz %27’lik veri dahi Tekin’in bu sonucunu ve dolayısıyla da çalışmasını tartışılır hale getirmektedir. İki haftalık eğitimden sonra deneklerin Türkiye Türkçesinden Kazak Türkçesine aktarım başarısı %58,7’ye; Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarım başarısı ise %53’e yükselmiştir. Aynı testin üç haftalık bir dil eğitimi almış bir başka öğrenci grubu üzerinde uygulanmasında ortaya çıkan %86,8’lik anlaşılabilirlik oranı da dikkate şayandır.
Bu, Tekin’in ölçmeyip tahmin ettiği sonucun ne kadar isabetli olup olmadığını da göstermektedir. Eğer bu gerçekten isabetli, kabul edilebilir ölçme ise, biz de Tekin’in yöntemini kullanarak uyguladığımız testin sonuçlarına göre, Kazak Türkçesinin ve Türkiye Türkçesinin ayrı birer dil değil, Türk dilinin birer lehçesi olduğunu söyleyebiliriz.
Bu sonuç, tümtürkçü olarak gösterilen Ercilasun’un tespitinden daha da iyimserdir. Ercilasun’a göre bir Türkiye Türkünün Türk lehçeleri arasında anlaşabilirlik seviyesine % 70-90’lara ulaşabilmesi için geçirmesi gereken süre Azeri Türkçesi için birkaç gün, Türkmen ve Özbek Türkçeleri için bir hafta, Kırgız, Kazak ve Başkurt Türkçeleri için 1–1,5 aydır (Ercilasun, 108).
Çalışmamıza %10 ile %15’lik bir hata payı dahi koysak sonucumuz en az %70’lerde kalacaktır. Kötümser bir tavırla ele alınan bu sonuç dahi Tekin’in yapmış olduğu değerlendirmenin sonuçları üzerinde bizi bir daha düşünmeye itmektedir. Zira Tekin’in makalesinde ve bizim de ona bağlı kalarak yaptığımız çalışmada anlaşılabilirliği etkileyen sosyolojik ve psikolojik faktörler göz ardı edilmiştir. Günlük yaşamda jestlerin, mimiklerin, sosyal ortamların ve psikolojik durumların da anlaşılabilirliği olumlu yönde etkileyeceği de muhakkaktır. Bir bağlam bütünlüğü olmayan rasgele seçilmiş ve harflerin sesletimi tam yansıtamadığı cümlelerle karşılıklı anlaşılabilirliğin sıhhatli bir ölçümünün yapılamayacağı da açıktır.

KAYNAKÇA
ERCİLASUN: Ahmet Bican Ercilasun, “Türk Lehçelerinin Anlaşılmasında Dikkat Edilecek Noktalar”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, 2.bs., Ankara 1997, s. 179-207.
HAZNEDAR 1997: Haldun Haznedar, “Türk Dilleri mi Türk Lehçeleri mi?”, Dil Dergisi Language Journal, sa. 58-Ağustos 1997, s.5-13.
PORZİG 1995: Walter Porzig, Dil Denen Mucize (Çev. Vural Ülkü), Ankara 1995.
TEKİN 2005a: Talat Tekin, “Türkçe İle Kazakça Arasında Karşılıklı Anlaşabilirlik”, Talat Tekin Makaleler 3 çağdaş Türk Dilleri, (Yay. haz. Emine Yılmaz-n Nurettin Demir) s. 277–284.
TEKİN 2005b: Talat Tekin, “Türkçenin Yaksın ve Uzak Akrabaları”, Talat Tekin Makaleler 3 çağdaş Türk Dilleri, (Yay. haz. Emine Yılmaz-n Nurettin Demir) s. 453–463.

Bizim Sözlük – Yöre Dili

Aralık 19, 2008
Ağa: Büyük erkek kardeş, Ağabey::
Ağartı: Yağ, peynir, süt yoğurt gibi yiyeceklerin genel adı::
AĞPUN :Gübre:Gübre
Ağıl: Hayvanların dışarıda kapatıldığı yer:
Ağırsak: Teşinin üst kesiminde çengelli olan yuvarlak parça:
Ahan İşte, burada:
Ahırı: Sonu:
AKHORA :Yakın bir yer:Yakın bir yer
Akuçka Pencere:
ALAF: Hayvanlara verilen yem, Alaflamak-Yemlemek:
Alaf: Kışlık için hazırlanan hayvan yemi. Ot Saman:
Alha: Hele gör:
AMANAT: Geçici olarak yapılmış, bozulabilir:
ANDIR:Uğursuz şey:
Andıra Kalsın: Uğursuz olan şeylerin sonu gelsin:
Anık Yeterince mayalanmamış ekmek hamuru:
ARHEYİN: Rahat,gamsız:
Asaca Yıkımak: Başını önden yıkamak:
Atol: Patatese benzer fındık büyüklüğünde kök:
Avlu: Odaların önüne yapılan koridor:
Axbun: Gübre:
Axee: Eyvah anlamında olan sözcük:
Axır: Son, insanı son:
Axırın gele: Sonun gele, ölesin:
Axur: Hayvenlerin konulduğu yer. Ahır:
Ayar: Atın sırtına vurulan eğer:
Ayvan: Eyvan Balkon, evlerin önüne yapılan örtme:
Azgun: Şimarık:

B:
Baca: Evlerin üst kısmını konulan küçük pencere:
BAÇ ETMEK:Öpmek:
BADİYE :Geniş ağızlı tas:Geniş ağızlı tas
Badval: Ambarın bir çeşidi:
Baga,Pege: Ahırda hayvanlara ot ve samanın verildiği tahta bölme:
BALACA: Küçük :
Barç Etmek: Seslice şapırdatarak öpmek:
BASMA: Hayvan gübresinin tezek yapmak için biriktirilip düzleştirildiği yer:
Beç: Biraz geri zekalı anlamında, safca:
BED:Çirkin:
BEDASIL:Soysuz:
Bednar: Bir çeşit çıban yarası:
Bege: Ahırda ot ve samının konulduğu yer.:
BEL: Kürek:
Belli: Bilinen:
Beng: Ben, hal, insan vücudunda ki siyah lekeler:
Berf: Kar:
Besmi: Bir isim:
BEYABUR:Rezil:Rezil
BEYE: Hayvanların yemliği:
Bıçğı, Bışxı: Testere:
BILDIR: Geçen yıl: 
Bınıvız: Sinsi:
bırakılmış tarla:
Bışkol: Koyun pişliği:
BİBİ:Hala :Hala
Biçin: Tırpanla biçilmiş ot ya da ekin:
Bidibidi Az, az ufak ufak:
BİJLİ:Sivri :Sivri
Bişi: Yağ içinde kızartılarak yapılan ekmek::
Bişka: Kibrit::
BİTİG:Köpek yavrusu:Köpek yavrusu
BİZDİ:Sivri:
Boğozlu: Obur.çok yemek yiyen:
Bölme: Büyük tepsi:
BUDAMAK: DÖVMEK:
Buğari, puxari: Evlerin üstündeki duman çıkan baca:
Buluz: Elbise:
Büzdük: Kalça:

C:
Cadi: Yağcı, insanlara yağ yakan kimse:
Cağ: Şiş ya da mil:
Camuş: Manda:
Cancur: Bir tür küçük erik:
CANCUR:Erik:
Cazigudiyan: Yağcı ya da şeytan:
CEHRE: İp eğirmek için kullanılan alet:
CEMDEĞH: Beden:
CEMSE:Askeri araç konvoyu:Askeri araç konvoyu
Cıcık: Güzel::
Cığız: Oyun bozan Cığıza cur bahane::
Cılcıbıl Çırıl- Çıplak::
CIRBAĞA: Yaramaz, ufak tefek erkek çocuk::
Cırcır: Fermuar::
CIRILMAĞH: Yırtılmak, (Yemekten cırılmağh-çok yemek yemek)::
CIRMAĞH: Yırtmak::
Cırnağ: Tırnak::
Cırnak Kuşların ayak parmak ucu::
CİCE:Büyük Abla:Büyük Abla
Cici bici Süslü, püslü::
CİCİP:Ağız kenarında ve yüzde çıkan yaralar:Ağız kenarında ve yüzde çıkan yaralar
CİCLOBA :Arpacık:Arpacık
Cigerakraba: Enyakın akraba::
Cillenmek Toprağın yeşillenmesi::
Cinav: Kamçı ya da bir ot çeşidi::
CİNCAR:Isırgan Otu :Isırgan Otu
CİNCAR:Isırgan Otu::
CİNDAL:Kedi Yavrusu:Kedi Yavrusu
CİRTAKOZ:Deli:Deli
CİZLAVET: Lastik ayakkabı::
Coc: Bataklık,::
COPLANMAK:Şişmek:Şişmek
CUCUL:Civciv :Civciv
Cucul: Civciv, ::
CUGA(CULLUK):Hindi::
Culuk: Hindi::
Cur: Çocuk oyunlarında oyun bazmak::
CÜCÜK: Yavru kaz, hindi:
Ç:
ÇAĞILDAMAK:Gülmek
ÇALĞI: Çalı ile yapılmış, odun saplı süpürge:
Çar: Bir tür bez çarşaf:
Çaynik: Çaydanlık:
ÇAYNİK: Çaydanlık:
Çeçil: Tel peyniri:
Çemirlemek: Gömlek kolunu katlayarak çevirmek:
ÇENGEL: Çatal:
Çengel: Kargaburnu Çatal:
ÇENKÜRMEK:Küçük Köpeğin Havlaması
ÇEPER: Taş duvar:
ÇIKMAK:Yırtmak 
Çırılçıplak :
Çigelek: Yaban çileği:
ÇİĞELEM: Yabani çilek:
ÇİMMEK:Banyo yapmak
Çimmek: Yıkanmak, banyo yapmak:
ÇİMMEK:Banyo yapmak:
ÇİNÇAVAT :Varyemez, cimri
ÇİRNAĞ:Tırnak
ÇİRNAĞ:Tırnak:
Çit: Kadın baş örtüsü:
Çor: Sinirli bir zamanda söylenilen söz:
Çorax: Verimsiz:

D:
Dabak: Bir hayvan hastalığı:
Dadax: Ağabey, Kardeş:
Dadda: Çocuk maması:
Damçı: Damla:
DAŞGÖZER: Bulgur yapılırken kullanılan taşlar:
Davar: Koyun:
davranmak,Koşmak:
De hayde: Çabukça gel:
Degenek: Sopa, çubuk:
Değirmi: Yuvarlak:
DEĞİRMİ: Yuvarlak şekilli :
Demiray: Bir tür yara, egzama:
Derekep: Derhal, hemen:
Desinler için: Gösteriş olsun diye:
DEYHORA :Uzağı tarif eden işaret zamiri
DIBILGA: Yün çırpmak amacı ile kullanılan ince çubuk:
DILDIBIL:Çırılçıplak
DILDIBIL::
Dıldıbıl: Çırılçıplak:
DILLO:Hafifmeşrep
Dınaz etmek: Alay etmek:
Dınaz: Alay:
DINAZA :Alay etme
DINDILI: Küçük:
Diksinmek: Tiksinmek:
Dilimizdeki Bilinmeyenler:
Dillo: Ketenden örülmüş çuval:
Dolamaç: Dönemeç:
Dolap: Büyük su değirmeni:
Dolça: Maşrapa:
DOLÇA: Su ve Ayran içmek için kullanılan kupa:
DOY DOY:Güvercin
Doydoy: Güvercin:
Dummak: Suya dalmak:
Düge: Düve:
Düğmeç: Ekmek ve yağla yapılan bir çeşit yamak, ekmek aşı:
E:
Eebele gel: İşte böyle bu yana gel:
Efsene: Saf insan:
EFSENE: Saf, sarsak:
Eğiş Teknede hamur kazıyan, kazıyacak :
EĞİŞ: Tandırdan ekmek çıkarmak için kullanılan demirden alet:
Ekmek aşı: Düğmeç:
Ele deme: Öyle söyleme:
ENDEZE OLMAK:Oyalanmak
Endeze olmak: Oyalanmak:
Eqgo: Nene, ana anlamında:
Erek: Orman içinde ki açıklık alan:
Eringen: Tembel, üşenen:
Eseslice: Esaslıca:
Eşgere Açık , alenen:
Evlek: Tarla sürümünde pulluğun açtığı iz:
Eze Teyze:
F:
Fanti: İskambil :
FARS:Kötü rezil kadin
Ferik: Henüz yumurtlamamış tavuk, Piliç:
Fırtık: Sümük:
Fırtıklı: Sümüklü:
FIRTTIĞH: Sümük:
Fışğı: Tezeğin ufalanmış şekli: 
Fitoz: Sevimli:
Fizahlanmak: Bağırmak, ağlamak:
Fizzah: Bağırmak:
FURĞUN:Öküz Arabası
FURĞUN: Kağnı benzeri ot taşıma aracı:
Furuç: Armat kurusu:
G:
Gada: Dert, bela:
Gadan alem: Dertlerini ben üstüme alayım:
GAGAÇ:İnce Kurumuş Ot
Gagaç: Kurumuş otlara verilen ad:
GAGAL:Göz
Gağ: Meyve kurusu:
GAJ GÖZ:Çakır göz
Gakka: Çocuk dilinde şeker:
GALAĞ: Tezek, yappa veya tetan yığını:
GALAK:Tezek Yığını
Galak: Tezek yığını:
GALAMAK:Yakmak
Galet: Bisküvi:
Ganayahlı: Kadın ya da kız için söylenilen bir söz:
Ganfet: Akide Şekeri:
GANPET:Şeker:
GARABAN:Köy evinin girişi
GARAVUL :Bekçi
Garo: Eski anbar:
Garonun yokuşu: Ambar yokuşu:
GAŞGA:At Arabası
Gaşka: At Arabası:
GATAKLAMAK:Kovma, Uzaklaştırma
Gav: Kil, toprak:
Gavçe: Çengel:
GAYGANAĞH: Omlet:
Gayğana: Sahanda yumurta:
Gecen xere kalsın: İyi geceler:
Gedek: Manda yavrusu:
Gejjo: Aptal, bilinçsiz:
Gem: Döven:
GEŞLENMEK:Donmak,Üşümek
Geven: Dikenli derelerde olan bitki:
GHAP: Ölçerek süt alışverişi yapma:
GHIZEYH: Kızak (kaymak için kullanılan araç):
Gıdella: Küçük sepet:
Gıdıl: Küçük:
GIDİK:Oğlak
GIGIL YÜZLÜ:Yüz yapısı küçük olan kimseler için söylenir
GIJGIRMAK:Yoğurdun ekşimesi
GIJGIRMAK:Ekşime:
GIJİK:Kıvırcık saç
Gıjjik: Kıvırcık saç:
GIJO:Kozalak
Gımı Atol denen bitkinin uzanmış sapı:
Gımı gıçlı İnce bacaklı:
Gınco: Zayıf, çelimsiz:
Gırgal: Hayvanları bağlamak için ağaçtan yapılmış boyun bağı:
GIRGAL: İnekleri bağlamak için kullanılan Paluttan u şeklinde boyunluk:
Gırnap: Sağlam ip:
GİDİL:Küçük
Gizenguggi: Saklambaç oyunu:
GİZLENGUGİ:Saklambaç
Gobbal: Büyük burun:
Gobbuz: Yumruk:
GOCİK:Kaban
Gocik: Kaban:
God: Bir ağırlık ölçüsü:
GODA:Büyük zar
Godda: Büyük zar, makara:
GODET:Süpürge sapı
Godik: Manda yavrusu:
GOLLO: Kuyruğu kesik hayvan:
GOLOP:Ağaçtan yapılmış yoğurt kapı
Golopi: Tahtadan yapılmış sitil:
GOMBA DÖNMEK:Takla atmak 
GONCİK:Çam Ağacının Çürümeyen Kökü
GOPPAL:Büyük burun
Gor: Mezar:
Gorbagor: Toplu mezar:
Gorhana: Mezarlık:
Gorluk: Cenaze için saklanan para:
GORUĞÇU:Kır Bekçisi
GORUĞÇU:Bekçi:
Goruhçu: Kır bekçisi:
GOTİK:Manda Yavrusu
GOYUT: Buğdayı iki taşın arasında ezerek yapılan un:
Gozo: Biçimsiz, düzeni bozuk:
GÖDEK: Kısa:
Göze: Pınarın suyunun çıktığı yer:
GUDİK:Küçük Köpek
Gudik: Enik, köpek yavrusu:
GUDİK:Küçük Köpek:
Guli: Hindi:
GULLEP:Menteşe
GUNÇUL:Uç
GUNİT: Kamçı:
Gurban: Bir isim:
Gurduşka: Kadınların giydiği bir çeşit gömlek:
GURGUL: Koyun dışkısı:
Gurra,Gurre: Kendini beğenmiş:
GURUĞ TAVUK:Anaç tavuk
GUŞGANA:Tencere
Guşhana: Tencere:
GUZUK:Kambur
Guzzik: Kambur:
Güman etmek: Umut etmek:
Güman: Umut:
GÜZGİ:Ayna
ĞUĞUN:Ağlama
H:
Hacillenmek: Yaptığına pişman olmak:
Hal: Siyah ben:
HALA:Teyze :
Hamarat: Becerikli:
HANCARI: Nasıl:
Harbi: Doğru:
Harbutlamak: Sıcak su ile soğuk suyu karıştırmak:
Hardahurda: Kırık ya da döküntü:
Harğ: Ark, su kanalı:
HARMUTLAMAK:Suyu ılıtmak
HARO:Kiler,ambar
Haro: Ambar ya da samanlık içinde ki bölme:
HAROS:Nadasa bırakılmış tarla
Haros: Ekilmemiş tarla:
HAROS:Nadasa:
Hasıllama: Yoğurmak:
Hedik: Haşlanmış buğday, diş hediği:
HELEHTEN SALMAK: Yormak:
Helek olmak: Yorgun düşmek:
Helek: Yorgun:
HELHEL :Havai kimse
Hengel: Mantı:
HERG:Sürülmüş Tarla
HERİK:Sürülmüş:
Herk: Sürülmüş tarla:
HERSLENMEK:Sinirlenmek
Herslenmek: Sinirlenmek:
HERSLENMEK:Sinirlenme:
HERZAL:Tekerleksiz el arabası
Hetircek: Ocak taşları üzerine, yemek pişirmek için konulan demir çubuk:
Hevenk: Kara batmamak için ayağa giyilen geniş ayakkabı:
Heyat,hayat: Bahçe:
HINGILIM ATMAK:Gereksiz hareket ve işler
Hırkal: Mantı:
HIRZEL: Hayvan gübresini basmaya taşımak için kullanılan 4 kollu:
HIŞIR: Dolu:
Hışt: Çivili köpek tasması:
Hızan: İş bilmeyen:
Himm: Bina yapımı için kazılan temel: 
Hodak: Öküzün boyunduruğuna binen ve öküzleri süren çocuk:
HODAK:Tarlaları sürmek için koşulan öküzlerin boyunduruğunda :
Hop, xop: Sabanın demir olan ucu:
HOYLU: Havlu:
Hozan: Biçilmiş tarlanın birdiyer adı:
HÜNDÜR: Yüksek:
İ:
İRBET: Çirkin:
İskat: Ölünün arkasından günahına karşılık verilen para:
İSTEKAN: Bardak :
İstikan: Çay bardağı:
İSTOL:Yer sandalyesi
İSTOL:Sandalye:
İŞKAP:Dolap:
İşkınlanmak: Filiz vermek:
İşkirlenmek: Şüphelenmek:
İşmar: İşaret etmek :
İtelemek: İtmek:
JUJUN :Tatlı kaşıntı
K:
KAFTAR: İhtiyar:
Kanfet: Akide şekeri:
Kargun: Yazın karların erimesiyle oluşan sel:
Kart: Yeşil çimenlik ama sert olan yer:
KARTOL:Patates :
KARTOPU:Patates
Kaşka: Ağaçtan yapılmış el arabası, küçük araba:
KAVÇAL:Uzun çene
Kayış: Kemer:
Kebani: Ev işlerinde hamarat olan kadın:
Kefterkuski: Hortlak:
KERENTİ: Tırpan:
Kerme: Koyan pisliginden yapılan tezek:
KERME: Koyun Basması:
KERSEN:Hamur teknesi
KERSEN :Hamur teknesi
KERSEN:Hamur:
Kerti: Bayat:
KERTİ: Bayat:
Kınnap: İnce dayanıklı ip:
Kırlent: Sekilere konulan yastık:
Kidik: Keçi yavrusu:
Kirtil: Kısa ve oldukça sert ot:
Kitmir: Küçük:
Kodik: Manda yavrusu:
Kolik: Boynuzu olmayanan hayvanlara denir:
Kollik: Kuyruğu kesilmiş hayvan:
KOLOPA :İçi oyulmuş kap
KOM: Bir çeşit ahır:
KOR ARABA:Kağnı
Kor: Kör:
Koraraba: Kağnı:
Korberevi: Önünü görmeyen:
Koroğlu: Köroğlu:
Koşat: Binalarda yük taşıyan kalın ağaç :
Kotan: Pulluk:
KOTAN: Pulluk:
KOTETE:Tabure
Kozik: Ahırda danaların kapatıldığı yer:
KÖÇMEK:Evlenmek
KÖÇMEK:Evlenmek taşınmak:
KÖMBE:Sütlü ekmak:
Köynek: Gömlek:
Kudik: Küçük köpek, Enik:
Kullik: Bere:
Kulun: Kısrakların yavrusu:
Kunkul: Omuz:
Kurig: Kısrakların yeni kulunu tay:
Kurun, Kürün: Ağaçtan oyularak yapılan su kabı:
KUŞGANA:Tencere:
Kuşkana: Küçük tencere:
Kuzzik: Kambur:
Külek: Ağzı geniş, altı dar su kabı:
Küllah: Böğürtlen: 
Külül, Külür: Yabani bezelye:
KÜSGİ :Ağaç sırık
Küski: Kaldıraç Söz sözün küsküsüdür:
Kütan: Kotan,Pulluk:
Küze: Su kabı:
L:
Laçin: Doğan:
Lallo: Konuşamayan, lal:
LAPATGA: Kürek:
Laz: Karadenizliye denilir:
Lazo: Oy Karadenizli:
LAZUT:Mısır
Lazut: Mısır:
Leçek: Beyaz renkli başörtüsü:
Lelê: Ana, bakıcı:
Lenger: Geniş ve derin leğen:
LEPİĞH: Yassı, plaka halinde taş:
LEYAKIL DÜŞMEK:Yorgun düşmek
Lezgi: Halk müziğinde bir makam adı. İsim, bir aşık adı:
LIBBIZ:Parasız, Züğürt
Lıbbız: Parasız, Züğürt:
Lığlanmak: Mızmızlanmak gibi:
Lili: Lakap,:
Lobya: Fasulye:
LOBYA: Fasulye:
LOBYE:Fasulye
Loda: Büyük ot yığını:
Lokko: Büyük kaba:
LÖK:Büyük
Lök: Büyük:
Lüle Musluk, Suyun aktığı boru:
M:
Mafiş: Küçük kare şeklinde kesilmiş yufkanın yağda kızartılması:
Mahal: Yer, mesken:
MAHNA: Bahane:
Makat: Tahtadan yapılmış sedir:
MAMA:Hala:
Mar: Yılan:
MARŞAPA: Kupa (dolça):
Maşrapa: Kulplu bir çeşit su kabı:
Mattavar: Bir çeşit hastalık:
Maya: Kadın adı:
Mazi: İki teker arasında ki mil:
Mehriban: Kadın adı, merhametli:
Mercana: kışlık yakacağın ormandan temini.:
Merek: Ot ya da saman konulan ev: Merek yandı sıçana da kalmadı:
MEREK: Saman vs yığılan depo:
MERTEK: Damda kullanılan uzun odun:
Meşe: Orman:
Mintan: Gömlek:
Miras kalsın: Mal sahibinin ölmesini dilemek:
Modgam: İmece:
Morbet: Çırak, yardım eden çocuk:
MOTAL: Tuluğh, peynir konulan kurutulmuş koyun derisi:
MOZİK:Dananın büyüğü
Möğkgem: Sağlam:
MÖKKEM: Sağlam:
MUÇURLAMAK:Buruşturmak
MURUSLARINI DÖKME:Suratını asma
MURUSLARINI DÖKMEK:Suratını asmak
MURUZUNU SALLAMAK: Suratını asmak:
Muzveil: Muhbir:
Muzveillenmek: İhbar etmek:
MÜRGÜLEMEK:uyuklamak:
N:
Nahır: Sığır sürüsü:
Napuzzar: Kapının önünde ya da arkasında kalan tarla:
Nat: Tırpan sapı:
Nataş: Çıra parçasına verilen ad:
Neft: Gazyağı:
NEHRE: Yağ yapmak için kullanılan alek:
 Nevale: Erzak:
NİGART:Tavuğun gagası
Nöker: Hızmetkar:
O:
OBBAZ:İşe yaramaz aylak
Oçkur: Uçkur:
Ola Çabux Gaç: Hemen kaç:
Ola, Ula: Ulan, arkadaş:
oturan kimse:
Ö:
Ögeç: Bir yaşını geçmiş erkek kuçu:
P:
Pağaç: Yuvarlak ve kalın bir tür ekmek, somun:
PALAZ:Bez
PALAZ:Bez:
Pampara: Bir tür yabani bitki:
Panta: Yabani armut, ahlat:
Papağ: Başa giyilen tiftik başlık:
Papul: Çocuk ayakkabısı, patik:
PATOS:Tahılları samanından ayırmak için kullanılan alet:
Paxıl: Kıskanç:
Paxıllanmak: Kıskanmak :
PEC: Soba :
Peçkir: El havlusu:
Peg: Yıkıntı, virane olmuş ev kalıntısı için denir:
Pege: Ahırda hayvanların ot ya da saman yedikler bölme:
Peleş: Boynuzları yanlara doğru açılmış hayvanlara verilenad:
PELLÜK:Ayaktaşi oyunu
Pepe: Kekeme:
PEŞ GÜN:Sofra
Peş: Arka:
Peşgun: Ayakları kısa yer sofrası:
Peşine gitmek: Arkasından gitmek:
PEŞKİR:Havlu
PEŞKİR: Havlu:
Peşlemek: Kovalamak:
Pırti: Elbise:
Pızık: Yabani arı:
Pızıklanmak: Sineklenmek:
Pin: Tavuk yuvası, kümes:
Pingal: Folluk, tavuk yuvası:
Pisik: Kedi:
PİŞİK:Kedi
Pitik: Köpek yavrusu:
POCİLEMEK :Baltayı taşa vurma
PORTLAK:Göz Yapısı büyük plan
Portlak: Göz yapısı büyük olan:
Poşa: Çingene,:
POŞGUN:Yer Sofrası:
Potur: Büzgü:
Poy Poy: Hele bakın anlamında Poy Poy Gülen :
Pöçük: Kuyruk, en geride kalan:
Pöçük: Son. Kuyruk:
PÖRÇÜK :Tırpanı sapına bağlayan yeri
Pörçük: Tırpanı sapına bağlanan yeri:
Pörçüklü: Yağcı, :
Puç: Hiç, yitirmek Emegim puç oldu:
PULUL:Ot Yığını
Pulul: Ot demeti:
PULUL:Ot Yığını:
Pumpul: Yastık başlarına dikilen püskül, süslü :
Punğar: Çeşme:
Punğar: Pınar:
Put: Bir ağırlık ölçüsü:
Puti: Yiyeceği olmayan ailenin fertlerini komşuları alıp besleme işi:
PÜRÇEK:Saç Tutamı
PÜRÇÜKLÜ: Havuç:
Püşürik aşı: Bir tür çorba:
RAPATA: Tandıra hamuru yapıştırmak için kullanılan alet:
S:
Sağ: Kara karga:
Sağdıç: Düğünde damadı gezdiren kişi: 
Sahi mi: Gerçek mi:
Sahi: Gerçek:
Sak: Çorabın tabandan yukarı olan kısmı:
SAKO :Kolsuz ceket
Sako: Sakar, dökülen:
Sambağı. Samileri bağlıyan ip:
Sami: Boyunduruğa takılan ağaç ya da demir çubuk:
Sanaksal: Ahırların orta yerinde çukur hayvan bokunun toplandığı kanal:
Sap: Başakların tutunduğu dal:
Sarol: Can eriği:
Sazna: Arazi ölçümünde kullanılan bir ölçü aleti:
Secele: Soy kütüğü:
Segirtmek: Çabuk gitmek:
SEĞİRTMEK:Çabuk davranmak
SEĞİRTMEK:Çabuk:
Seki, Sevki: Sedir:
SEKİ:Divan,:
SEKÜ:Divan
Sıggavus: Ahır temizlemede kullanılan süpürge:
Sıloık: ıslık:
SIMIŞKA: Ay çekirdeyi :
Sinor: Tarla hududu, sınır:
Sitekan İstikan Bardak:
SİTİL:Yoğurt Kabı
SİTİL::
Sitil: Süt kabı:
Sivirlenme: yokuş aşağı kayma olayı:
SOKO :Mantar
Sosiya: Parlak renkli kara kuş:
SOYHA, ANDIR, MERET:Uğursuz şeyler için söylenir
SOYHA: Uğursuz (Andır):
Stol: Sandaliye:
Ş:
Şaplak: Tokat:
ŞARILDAYAN:Yıldırım
Şillopa: Karla karışık yağmur:
ŞİNEL:Palto
Şirat: Peynir Suyu:
ŞİŞEK: 1 Yaşında koyun:
ŞOGURT:Salya
ŞOGURT:Salya :
Şoğurt: Salya:
Şor Tuzlu:
Şoş: Asfalt yol:
ŞOŞARTMAK:Abartma
şourtlu: Salyalı:
Şöbe: Oltu taşından yapılan boncuk:
ŞÖHE :Siyah boncuk
ŞUŞLANMAK:Fazla yatma
Şuşlanmak: Fazla yatmak:
Şuşurtluk: Değirmen oluğunun su dökülen yeri:
ŞÜŞİT:Huni
Şüzzük: Peynirin suyu:
T:
Tağaryirlenme: Kendinden geçme:
TAĞAYİRLENME :Kendinden geçme
Talaş: Telaş:
Tanış: Tanıdık:
Tapan: Sürülmüş tarlayı düzeltmeye yarıyan tahta kalas:
TAPUL, PULUL :Ot demeti
Tapul: Ot demeti:
TAR:Tavukların kümeste üzerine çıktıkları yer
Tar: Tavukların üstüne dizildiği ince sırık:
Tarla:
taşıyıcı (El arabası çıktı, mertlik bozuldu):
TAT :Çorabın ayağa giyilen daban kısmı
Tavşal: Kadınların baş örtüsünün kalını:
Tecgere: Hayvan pisliğini taşımaya yarıyan tahat alet:
teknesi:
TELEK: Kaz kanadı ile süpürme amaçlı yapılmış alet :
Telis: Çuval: 
Têlli: Güzel, narin:
TELLÜK:Yünlü takke
Teper: Doldurur, Ha bire teper:
TEREK:Raf
Terek: Raf:
TEREK:Raf:
Termaş: Bozuk:
Termaşa kalsın: Bozulsun kalsın:
Terpen: Kımılda:
Terpet: Kımıldat, :
Teşi: Yün eğirmeye yarayan alet:
TEŞT:Saç leğen
Teşt: Saç legen:
TEŞT:Saç leğen:
TETAN: Hayvan dışkısının doğal haliyle kurumuş hali, yakacak olarak kullanılır:
TEVÜR:Çeşit
Tevür: Çeşit:
Têy: bir nida, Têy nezaman geldi:
TEZEK: Hayvan dışkısı ile yapılmış yakacak:
TIĞ :Saman ekin karışımı yığın
Tığ. Harman yerinde ki saman yığını:
Tığa: Saygısız olan delikanlıya denir:
Tırhıç: Ahırın içini bölmek için yapılmış tahta duvar, bölme:
Tırık: İshal:
Tik: Yüksek, dik:
Toklu: Bir yaşında kuzu:
Toklu: Yaşına girmiş erkek kuzu:
TORHOLA :Kabuk tutmamış yumurta
Torlak: İş bilmeyen, acemi:
Torpax : Toprak:
Torpax başına: Ölesin, mezara gidesin:
Tosbağa: Kaplumbağa:
Toy: Düğün:
TÖYÜR:Çeşit:
Trink: Peşin para anlamında:
TULA: Köpek yavrusu :
Tulla: Köpek eniği:
Tullanmak: Yuvarlamak:
Tuluk: Tulum:
Tuman: Don:
Tump: Tarlaların kenarı:
TUSMAK:Sinmek
Tülek: Korkudan çabukça kaçan, ödlek:
Tütün: Duman:
Tütüye Bir kadın ismi:
U:
Uca: Yüce, Uca dağların başında:
Uçux: Yıkık:
UĞURRAMAK (OĞURRAMAK):Çalmak:
Uğuz: Oğuz:
Ula Ula: Hele hele:
Ula: Ola, olan:
Umaç: Hamurdan yapılan bir yemek:
Uşax: Çocuk:
Ü:
ÜLEŞMEK:Bölüşmek
Ürek: Yürek:
Üstü: Elbisesi:
Üzdür: Yüzdür:
Üzerlik: Sedefotu:
V:
Varlı: Zengin:
VEDRA:Kova
Vedre Kova, su kabı:
Veran kalsın: Harabe olsun:
Veran: Viran, harabe:
Vışşş! Şaşırma ifadesi:
Voj: Yular:
Vurgun: tutkun:
Y:
YABA :Beş parmaklı ağaç dirgen
Yad: Yabancı:
Yal: Köpek yiyeceği:
Yalaka: Yağcılık eden:
Yalax: Köpeğe yal verilen kap, yal kabı:
Yanaşma: Yandan takılan:
Yanbegi: Yatay olan eğiri:
Yanpuri: Eğri düz olmayan:
Yansılama: Taklit etmek:
Yarpax: yaprak:
Yaşik: Ağaçtan yapılan kasa: 
Yaşmax: Başörtüsü:
Yavan: Katıksız:
Yaylıx: Başörtüsü:
Yêddi: Yedi:
Yege: Eye:
Yegin: Çalışkan, üşenmeyen:
YEĞİN:Çalışkan titiz
Yeke: Büyük, kocaman:
YEKTİ:Yetim
Yel: Osuruk:
Yellen: Ossur:
Yêri: Yürü:
Yerinmek: Heveslenme:
Yesir olmak: Kurban olmak:
Yesir: Esir:
YEŞIK:Ağaçtan yapılan kasa:
Yeşilpiç: ¼ lük Rakı:
Yığ: Topla:
Yığın: Ot yığını, kalabalık:
Yoğurt Kabı :
Yola vurma: Gönderme:
Yon: Bir ağacı yontmak.:
Yoz: Kısır mal:
Yuha: ince:
Yuha: Sığ derin olmayan:
Yumri: Yuvarlak:
YUNGUL:Hafif :
Yuxu: Uyku Yuxun Gelêr:
Yüngül: Hafif:
Z:
ZABUN :Fakir
Zabun: Çelimsiz:
Zağ: Keskin sivri:
ZAĞAR:Küçük köpek
Zahar: Gerçekten öyle:
ZANGAL :Tabansız uzun çorap
Zanka: Kızak:
ZEDA :Tarlanın sürülmemiş tarafı
Zeher: Ağu, Zehir anlamında:
ZEHLEM GİTMEK: Nefret etmek:
Zehrimar: Sinirli bir anda Ne var anlamında kullanılır:
ZENNE:Kadın
Zer: Altın:
Zerge: Değersiz, değeri düşük olan denir:
Zerzebil: Perişan:
Zeşt: Ağıt:
Zeşt: İnce sac:
Zevsek: Geveze:
Zıbın: Bebek gömleği:
Zırlama: Ağlama, çok söylenme:
ZIRZA:Aşmalı kilit
Zırzop: Uyumsuz, kaba saba:
Zibil: İnce toz:
Zirt: Gösteriş meraklısı:
Ziyil: Siğil:
Zoğ: Tarla, çayır biçiminde tırpanın biçerek yığdığı ot:
Zokko: Mantar:
ZUBUN:Mintan
Zukkum: Haram:
Zukkum: Zehir, zakkum anlamında:
ZURGANA :Eğri büğrü vücutlu
 
 
Kaynak:www.terekemeler.com

Afyon-Nuh Kasabası

Haziran 19, 2008
“Yitirilen Değerler” yazı dizisini hazırlayan Hasan EŞME hocamıza sonsuz teşekkürler… http://www.nuhkasabasi.com

YİTİRİLEN DEĞERLER–46: KOVA OTU ŞAPKASI

 Kara hasırlık, kız sazı, samar, gındıra, kofa, hasırotu, kovalık adlarıyla 30–70 cm boyunda, çok yıllık bitkidir. Kümeler halinde gelişen kova otları silindirik ve sivri uçlu, içi boş veya yumuşak süngerimsi özle kaplıdır. Bataklıklarda ve sulu yerlerde 800–1830 m’ler arasında yayılış gösterir.

Uçlarının dikensi özelliğinden hayvanlar yemez. Bu yüzden sürekli su olan yerlerin eteklerinde sürekli bulabilirsiniz. Öküz veya beygir güderken, büyüklerle birlikte köyde başkalarına zarar vermesin diye tarlaya götürülünce eğlencemiz olan bitkidir.

Biz onu en çok şapka yapımında tanıdık ve sevdik. Bu işlerde bizden yaşça büyüklerin göstermesi ve yardımlarıyla şapka örümünü bitiripte başımıza geçirdiğimizde duyduğumuz sevinci bu günün çocukları en güzel bilgisayar oyununda duymuyordur. Bu otlar küme içinde ayrı ayrı boy verdiklerinden en uzunları yeteri kadar tek tek yolarak koparılıp hazırlanır. Giyecek kişinin kafasının büyüklüğüne göre önce sıkıca çemberi örülür. Kök kısımları bu çemberin içinden geçirilince örme yoluyla veya düğümleme yoluyla tutturulur. Bu işlem bitince boyu zevke göre ayarlanarak yukarıda uçlar aynı otla bağlanır. Görüntüyü bozan fazla uçlar bıçakla kesilir. Hazır duruma gelmiş şapkamızı artık kafamıza geçirebiliriz. Arazide olmanın en büyük mutluluğu gibi eğer köye az erken dönüyorsak arkadaşlarımıza caka satmaya bayılırdık. Arkadaşlarımızdan daha sonraki gidişlerde yerine getirilmek üzere ısmarışlar(sipariş) almak sevindirirdi.
 

 

YİTİRİLEN DEĞERLER–45: MENEVŞE(menekşe) TOPLAMAMenekşegiller familyasındaki Viola cinsinden 500 kadar, bir-iki ya da çok yıllık dayanıklı bitki türünün adı menevşedir. Diğer adları: Menekşe, menemşe, benevşedir. Bu türlerden 20 kadarı ülkemizde yetişmektedir. Doğada özellikle nemli yerlerdeki ağaç altlarında, ormanlık alanlarda ve taşların güney taraflarında kendiliğinden yetişen, güzel kokusu olan ve 10–15 cm. kadar boylanabilen, çok yıllık bir bitkidir. Bitki, bu güzel kokusunu, ancak koparıldığı zaman çevresine yayar. Kalp biçiminde koyu yeşil yaprakları; kış sonu ile ilkbaharda açan mor ya da seyrek olarak beyaz taçyapraklı çiçekleri; açık sarımsı kahverengi, minik, sert ve yuvarlak tohumları ve gene sarımsı kahverengi rizomu (kök gövdesi) vardır. Bitki, tohumlarıyla ya da rizomundan uzayıp toprağa yapışarak yeni bitki oluşturan kök saçaklarıyla çoğalır. Kokulu menekşe saponin, mentil salisilat, alkaloitler, flavonitler ve uçucu yağ içerir.

 Kasabamızda piknik alanının bittiği yerden çay boyunca Leylek Söğüdü’ne kadar olan bölümde, Yumrukaya Çayı’nın bazı yerlerinde ve Akbayrak’tan Asaraltı’na kadar olan kesimlerde kayaların güney yönlerinde ilkbaharın ilk dönemlerinde kendini gösterir. Yeşil yapraklar içindeki mor çiçekleriyle güzelliğine güzellik katar. Bizim çocukluğumuzda nişanlı kızlar yavıklılarına menevşe demeti yollardı. Böyle zamanlarda biz çocuklar önemli görev üstlenirdik.5–6 çocuk güle oynaya arada kavga ederek menevşe toplamaya gider, topladığımız menevşeleri yımırta, peynir vb. yiyecek karşılığında yavıklısı olan kızlara verirdik. Kızlar menevşeleri güzelce demet yapıp ortasına da sarıçiğdem çiçeği yerleştirerek yavıklısına yollarlardı. Bu demetler belirli bir süre elde tutularak ve koklanarak (özellikle yavıklının göreceği yerlerden geçilirken) gezilir. Daha sonra ceketin sol üstteki küçük cebine herkesin görebileceği biçimde yerleştirilirdi. Geçen yıllarla birlikte bu toplama-demetleme-yollama işleri de yitti gitti. İçinde menevşe geçen türkülerle birlikte bu güzel geçmişi anlatmakla önemli bir görevi yerine getirdiğimi sanıyorum.

 ÇİÇEKLER İÇİNDE MENEVŞE BAŞTIR/Sadık Taşucu-Mersin. Silifke

Çiçekler içinde menevşe baştır.

Güzeli gösteren göz ile kaştır.

Gurbete gidiyom mektup ulaştır

Mektup ile konuşalım bir zaman.
SARIÇİÇEK MOR MENEVŞE ZAMANI/Mahmut Güzelgöz-Şanlıurfa

Sarıçiçek mor menevşe zamanı,

Henüz gelmiş sarılmanın zamanı.

Çıkar balam goynundaki gümanı,.

Korkma balam korkma seni yemezler.
MENEVŞE KOYMUŞLAR GÜLÜN ADINI

Menevşe goymuşlar gülün adını, adını,
Almadım ben dünyada muradımı vay vay.

Allar geymiş ne yakışır Ayşe’ye Ayşe’ye,
Boyunu benzettim mor menevşeye vay vay.

GÜL MENEVŞE SENDEN ALMIŞ KOKUYU/Sivas Tokuş Köyü

Gül Menekşe Senden Almış Kokuyu,

Seninle Açarmış Dal Yarim Yarim.

Baharda Ayrılık Gurbetin Huyu,

Yaş Olup Gözlerimde Dol Yarim Yarim.
MENEVŞE BULDUM DEREDE/Kır İsmail Güngör-Adana

Menevşe buldum derede,

Sordum evleri nerede,

Üçbeş güzel bir arada.

 Menevşesi tutam tutam,

Arasına güller katam,

Nice gurbet elde yatam.

Menevşe kokulu yarim,

Kime arzedeyim halim,

Elimden aldılar yarim.

 

MENEVŞE/Karacaoğlan
Kadir Mevlâ’m seni öğmüş yaratmış
Çiçekler içinde birdir menevşe.
Bitersin güllerin hârı içinde
Korkarım yüzüne batar menevşe.

Yaz gelir de heveslenir bitersin
Güz gelince başın alır gidersin.
Yavru niçin boynun eğri tutarsın
Senin derdin benden beter menevşe.

Senin meskenindir kayalar sengi
Kokusu menevşe güldür irengi.
Aradım dünyayı bulunmaz dengi
Güzel yatağında biter menevşe.

Bakmaz mısın Karac’oğlan halına
Garip bülbül konmuş gülün dalına.
Kadrin bilmeyenler alır eline
Onun için eğri biter menevşe.

Yazımızı bir menevşe öyküsüyle bitirelim.

 Menevşe; her gün yakınıyormuş yanında ki, diğer çiçeklere:

 —Benim boyum neden kısa.

 —Oysa ben güzelim.

 —Benim neyim eksik,

 Diye ve başlamış dua’ya. Benim boyum da uzasın diye. Dua bu kabul olmuş ve boyu uzamış menevşenin. Bir gün bir yel esmiş ki, yel değil afet. Çiçek yıkan, ağaç söken cinsinden. Menevşe yer ile yeksan(düz, bir, aynı düzeyde, eşit)… Ve son sözlerini söylerken diğer çiçeklere:

— Ben ölüyorum.    Diye inlemiş. Diğer çiçekler:

— Anladın mı? Demiş.

— Boyun kısa olsaydı etkilemezdi bu rüzgar seni.

— Gözün yüksekler de olmazsa yaşar giderdin…

İşte menevşenin büyüklük sevdasının sonu dostlar… 26.04.2008

 

 
YİTİRİLEN DEĞERLER–44: ÇİĞDEM KAZMA     
    
Uzun ve sıkıcı kış günleri bitipte baharla birlikte sarı sarı, beyaz beyaz çiğdemler çıkardı ki insanın içi hep ümit dolardı. Doğada ender bulunan bu çiçeğin hem yumrularını, hem de yapraklarını yiyorduk. Çünkü çiğdemin, idrar söktürücü, kabızlığı giderici özelliğini de belki büyüklerimiz bildiğinden yememize ses çıkarmazlardı. Kısacası çiğdem bizim için değerli bir çiçekti. Küme küme çocuklar meşeden veya davşınaktan(pinar çalısı=ahurcuk) yapılan deynekleri akşam olmadan hazırlardık. Sabah erken saatlerde kafadar arkadaş kümesiyle anlaşarak köyün uzak yerlerindeki Akbayrak, Gökseki üstleri, Armıtçıl Özü gibi yerlere çiğdem kazmak için giderdik. Kayış yerine yular eskisi iplerden bellerimize sıkıca bağlayıp elinde çiğdem deyneği cenge giden asker gibi yola çıkardık.  Ekmek ve kuru soğanlardan azıklar hazırlanır, ellerimizde ısırarak veya çapıttan dikilmiş torbaya konup omzumuza asılarak yola çıkardık. Ayaklarımız çıplak veya çorapsız lastik ayakkabı içinde olurdu. O zaman örme yün çoraplar olduğundan koyunu olmayan evlerin çocuklarına çorap giyme sırası gelmezdi. İlkokula başlayıncaya kadar fistanla gezer yürürdük. Ceket, kazak pek tanımadığımız giyecek çeşitleriydi. Bu yüzden dayanıksız çocuklar olarak çabuk hastalık kapar, bademcikleri düşmüş, ısıtma tutmuş, keçeleşmiş, geğirleri(eğirleri) batmış, guluç durmuş vb. adlarla anılan üst solunum yolu hastalıklarından yataklara düşerdik. Kocakarı ilaçları ve yerel tedavi yöntemleriyle genelde beygir gübresine gömülerek, gır çayı içirilerek, mancar bekmezi yedirilerek, üzerlik tüttürülerek, boğazına et sarılarak, deriye çekilerek iyi edilmeye çalışılırdık. Ellerinde çiğdem deyneği olan beş arkadaş buluşup gâvur ininin arkasından giderek yukarılara çıkmaya başladık.

Yürüdüğümüz yerler boyunca her yer alabildiğince çiğdem doluydu. Altın gibi sarı, kar gibi beyazlık, yeşilin değişik tonları, lacivert renkler göz kamaştırıyordu. Çiğdemlere doğru koşmaya başladık. Biz beyaz çiğdemleri kazardık çoğunlukla. Onların kökündeki yumrular daha iri ve tatlıydı. Sarı çiğdemlerin çiçeklerini öteki çiçeklerin arasına süs olsun diye kazardık.
Deyneğin ucunu çiğdemin bir santim gerisinden toprağın içine doğru sokup geriye doğru eğdirince ve yarılan topraktan başıyla beraber çiğdem çıkıyordu. Sert olan yerlerde her babayiğidin harcı değildi çiğdem kazmak. Deyneğin arka kısmını göbeğine doğru denk getireceksin, ayaklarını yerden keserek hoplayıp bütün ağırlığını deyneğe vereceksin.

Bir.. iki.. üç.. ve çiğdem çıkar.

— Tüh le.. gırçıldı yav.
Çiğdem kazılırken bazen kafa kısmı çıkmaz, sadece üst bölüm sapı ile çıkar bunada ‘gırçılma’ derdik.

Çiğdem bağlarının bir kısmını ellerine bir kısmını ceplerine çiçekleri dışta kalacak şekilde koydular. Buz gibi ama oksijen dolu tertemiz kır havasında açık arazide gezerek geleceğin beceri ve dayanıklılığını kazanırdık. Ellerimizde deynek, ceplerimizde çiğdemlerle zafer kazanmış askerler gibi yoldan geçerdik. Sanki herkes bize bakıyordu. Evlerimize giderdik. Çiğdem kazma gezileri sabahtan ikindiye kadar sürerdi. Köye dönüldüğünde küçük kardeşlerimiz veya küçük komşu çocukları çiğdem çiğdem diyerek yanımıza koşuşurlardı. Ceplerden, torbamızdan veya fistanın eteğine doldurduğumuz çiğdemleri ortaya atardık. Onlar da paylaşmaya çalışırlardı. Çiğdemimiz az olursa onlara nazlanarak verirdik bu sırada aslında onlar sarı, beyaz, lacivert çiçekli çiğdemleri değil, küçük yüreklerindeki bembeyaz sevgilerini paylaşıyorlardı. İşte biz çocukları gelecekteki yaşama hazırlayan etkinliklerden biri. Çocukluğu kasabada geçenler bu durumu çok iyi bilirler sanırım.
10.04.2008

YİTİRİLEN DEĞERLER–43: CAN YANDI

Ferfine, gezek gibi yemek yeme, eğlenme ve oyunların sunularak
geçmişten geleceğe konuların ele alındığı toplantı gecelerinden
birisidir. Bunun için eli iyi kalem tutan biri ortaya çıkar,
‘yemekleri belirleyin bakalım’ diye bağırır. Orada bulunanlar sevdiği
yemeğin adını söyleyerek yazdırır. Liste üzerinde konuşup tartışılarak
ekleme ve çıkarmalar yapılır. Önce arabaşı yazılır, tavuk, börek,
turşu, kara havla, haşhaş havlası… Özetle aynı yemekten iki tane
olmamak kaydı ile on kişi var ise kişi sayısından iki eksik yemek
yazılır ufak kâğıtlara. İki tanede boş kâğıt içlerine atılır. Kâğıtlar
dürülüp orta yere atılır. Herkes uzanıp birer tane alır. Açıp
bakarlar. Kimin şansına ne çıktı ise listedeki yemek çeşitlerinin
karşısına yazılır. Belirlenen zamanda hazırlanmış yemekler oturulacak
misafir odasına toplanılır. Hep birlikte güle oynaya yemekler yenir.
Bu tür gelenekler bizim ilimiz ve civarındaki illerin köy ve şehir
merkezlerinde belki değişik adlar ile hep yapıla gelmektedir.
Güzel ve seviyeli toplantı. Karşılıklı sevgi ve saygı. Kuşakların
birbirleriyle kaynaşmaları. O sevgi, o saygı, o içtenlik şimdilerde
nerde? Gece canı sıkılan bir arkadaş saat 11′de 12′de çıkar gelir,
nazının geçtiği bir arkadaşa bir iki saat oturur, çaylar içilir,
yemekler yenilir, dertlerle sevinçler paylaşılır giderdi. Şimdi
gecenin on ikisinde kardeşine varsan belki kapısını bile açmaz; ne
dersiniz? Şimdi bu tür etkinlikler için zaman mı yok? İstek mi yok?
Bir arada oturup konuşmalar yok. Oturma yok, TV’ler insanları evlere
kapattı. Hoşsohbetler bitti. Sevgi saygı azaldı, neredeyse bitti,
bitiyor. Son dönemde bilgisayar oyunları ve iletişimlerde buna
eklenince insanlar kendilerini yalnızlığın kucağına tam atmış
olmadılar mı? 22.03.2008
 

YİTİRİLEN DEĞERLER–42: GEZEK

Uzun kış gecelerinin olmazsa olmazlarından biriydi. Adını gezmek eyleminden almıştır. Gezek sıralaması için kura çekilir. Kura işleminde de kibrit çöpü kullanılır. En kısa çeken gezeği üslenen kişidir. Gezek için belirlenen yemek çeşitleri hazırlanır. Bunlar gezeği üslenmiş olan kişinin durumuna ve gezeğe katılanların isteğine göre değişiklik gösterebilir. Arabaşı, et ve arabaşının yutulması için acılı et suyu, tatlı türü(kara havla, haşhaş havlası, tez bişti, ekmek
gadayifi, tel gadayif…),turşu, turp salatası genelde bu gecelerin belli başlı yiyecek türleridir. Sonra uygun olan mahalle misafir odasında toplanılır. En güzel sohbetler burada yapılır. Geçmişten anıların anlatıldığı gibi geleceğe yönelik tasarılardan da söz edilir. Hazırlanıp getirilmiş olan yemeklerin yenilmesinden sonra çeşitli oyunlar oynanarak gece bitirilir. Eski özelliğini yitirmesine karşın arada sırada yapıldığı gözlenmektedir.
07.03.2008
 

YİTİRİLEN DEĞERLER–41: FERFİNE

Kaynaklarda ferfinenin sözlük anlamına ulaşamadık. Halk kültürümüzde genel olarak geçmişten günümüze gelen belirli bir nedene dayanmadan ortaklaşa, uzun kış gecelerinde yapılan, harcamalardan her kişiye eşit düşen hisseli yemekli toplantılardır. Uzun kış gecelerinde, dost, komşu, ahbaplarla akrabaların birlikte,  kendi aralarında o güne has  hazırlanan her türlü yemeklerin yenilerek  gecenin geç saatlerine kadar sürdürdükleri erkeklerin yaptığı bu eğlenceye ferfine denilir. Ferfine köylerde çok yapılan gelenek ve hoşgörüye, sevgiye dayanan bir görgü kuralıdır. Ferfinede bir amaç da eğlenirken köy içi ve köyler arası birlik ve bütünlüğün sağlanması, köyde yapılabilecek çalışmalar için birlik oluşturulmasıdır. Yurdumuzun çeşitli yörelerinde ferfene, felfele, ferfana, ferfane, ferlere, harfana ve herfene gibi adlarla yapılan uygulamalar da genelde ferfineden ayrı uygulamalar olmayıp geleneğin çeşitlerini oluşturmaktadır. Bu etkinliklerde halk kültürümüzün en önemli özelliklerinden olan yardımlaşma, ortak hareket etme ve iyi komşuluk ilişkileri gibi çalışmaları bir arada görmek olasıdır.

Ferfine, işlerin azaldığı, Kasım ayının sonlarında başlar, Mart ayına kadar sürer. Gece geç vakitlere kadar oturup konuşan arkadaşlardan biri bir görüş atar ortaya… Der ki, “Arkadaşlar, gelin bir ferfine yapalım.”  Köyde bulunan 20’ye yakın odadan hoşgörüsü fazla olan veya küme içinde sahiplerinden odalar ferfinenin yapıldığı başlıca yerlerdir. Bu konuda odalar arasında tatlı yarışlar olup, bir odada ferfine yapıldığı duyulduğu zaman, muhakkak diğer odalarda yapmaya çalışır. Çünkü onlar için ferfine demek kafadarların uygun bir yerde ( genelde mahalle odalarında ) bir araya gelmesi ve burada sabahlara kadar seviyeli eğlencelerin yapılması; yüzük, aşık(kemik) oyunlarının oynanmasıdır. Yemeklerin yenmesi, güzel olan şeylerin konuşulması anlamına gelir.

Ferfine sırasında oynanan oyunların amacı eğlenceli bir gece geçirmektir. Ferfineye katılanlar yatsıdan sonra bir odaya toplanırlar. Selamlaşır, hal hatır sorar, ailelerde ve çevrede yaşanan güncel olayları konuşurlar. Kimin kızı kimin oğluyla nişanlanmış. Kimlerin gurbetten mektubu gelmiş köye nereden konuk gelmiş. Hatta kimin ineği bızılamış(buzağılamak) haberleri geçilirdi. Bazı yörelerde ise ferfineye yalnız evli olmayan delikanlılar katılır.  Gecenin ilerleyen saatlerinde odalar dağılır. Mahalle tam gecenin karanlığına gömüldü, gömülecek diye düşünürken birden bire bir hareketlenme olur. Tatlı bir koşuşturmaca başlardı. Gece tam bitmeden oda sakinleri her zamankinden biraz daha erken kalkar ve genelde de hep birlikte odadan çıkarlardı. Sen zannedersin ki sanki hepsinin de aynı anda uykusu geldi. Ama işin aslı ferfine yapacak olanlara alan açmaktı. Onlara odayı bırakmak için her zamankinden erken dağılırlardı. Zaten onlar çok iyi biliyorlardı ki hem odanın içinde hem de dışarıda onların odayı terk etmelerini bekleyenler var. Onlar odayı terk ettikten sonra odanın içinde kalanlar odayı yeni konuklarına hazırlarken, odanın dışındaki gözcü ise ferfineye katılacak olan diğer konuklara çoktan haberi uçurmuş olurdu. Kara havla, haşhaş havlası yapılır veya  kadayıf(ekmek veya tel) olurdu. Akşamüzeri evlerde; tavuklar pişirilirdi. Arabaşı (un kaynatılarak belli kıvama getirilir soğutulup dilim dilim kesilir ortası açılıp bol acı biberli sıcak et suyuyla) dökülür.  Ferfine etinin piştiği tencerede, tencere hakkı olarak o evdekiler için bir miktar et bırakılır ve onun parası alınmaz. Odadaki sobada yanmış meşe odunlarının közleri(kor) sobanın altından başlayıp önündeki çukur küllüğe çıkarılıp üstüne maşa uzatılır. Üzerine dilimlenmiş ev ekmekleri konarak kızartılır. Üzerine sadeyağı(tereyağı) sürülür. Kelik kelik(büyük peynir kalıbı) peynirlerde dilimlenir. Yanına kuru soğan kesilir. Arada kuru soğanlar küle gömülüp pişirildikten sonra sıfraya gelir. Şenlik havası içinde güle oynaya yenir. Su bir yandan sobanın üstünde veya gaz ocağının üstünde kaynar, arabaşının ortasındaki acılı et suyu azaldıkça ve soğudukça üzerine eklenirdi.  Daha sonra genel isteğe bağlı oyunlara geçilirdi. Oyunlarda yapılan muziplik ve şakaların duygu ve anıları yıllarca belleklerde yaşardı. Bunun aslı birlik, bütünlük ve bir tür sevgi, saygı dayanışmasıdır.

Oyunlar; bilgi yarışmaları, cezalı oyunlar, becerilerin sergilenmesi şeklinde kümelendirilebilir. Ustalık ve beceri oyunları bireysel ya da kümeler arasında yarışmalar şeklinde olabilmektedir. Yine müzik aleti çalabilenlerle uzun hava ve oyun havalarını özellikle güzel söyleyebilenler (maniler, türküler, taşlamalar) ferfineye renk katarlar. Bilinen oyunların dışında kişilerin kendilerinin bulup uyguladıkları oyunlar da ilgi ile izlenmekte, bunlardan beğenilenler o köyde her ferfinede yinelenmektedir. Bazen gençlik yıllarında oynadıkları oyunları konukların ve oradakilerin yoğun isteği üzerine oynayan yetmiş seksen yaşındaki eski tüfek amcalar hala o günlerin coşkusunu sergilemektedir. Genelde her oyunun sonunda bir ceza uygulaması (örneğin yenikleri kağnıya koşup üzerine yenenlerin binerek kağnıyı köyün bir başından diğer başına çektirmesi) vardır. Genellikle oyunlarda en çok ceza alarak dayak yiyenler oyuna ilk kez katılanlardır. Şakayla karışık uygulanan dayak hiçbir zaman şakanın ötesine geçmez. “Cız” oyunu bunun en güzel örneklerinden birisidir. Hangi oyun olursa olsun Türk insanının yaratıcılığı, saflığı ve kurnazlığı burada da kendini göstermektedir. Yeni bir oyun sergilemek isteyen bunu izin alarak sergileyebilir. Coşku doruğa çıktığında yöreye ait türküler söylenip soba maşası çalınmasıyla kaşık oyunları oynanırdı. Oyunlar beğenilirse ödüllendirilir, beğenilmezse cezalandırılırdı. Gösterdiği değişikliklerde yörelerin özelliklerini gösterir.

O zamanki insanlarımız konuğun önemini bizden çok daha iyi biliyorlar. Bunun için mahalle odaları yapmışlar ve onların oturma, ısınma, yeme, yatma gereksinimlerini karşılamaya çaba göstermişler. Odalarda yakılan meşe odunları köy korusundan, kömür, tüp(eskiden gaz yağı),elektrik ödemesi giderleri ortaklaşa karşılanır. Odaya sürekli çıkanlarla odayla yakından ilgilenenlerin birer göz dolavı(dolap) bulunur. Dolavında çayı, kahvesi, şekeri, çerez türü çeşitli yiyecekleri hazır dururdu.

Sofra bezleri serildikten sonra tahtadan durağan ayaklı olarak yapılmış sıfra( yer sofrası) kurulurdu. Yemek, konuşma ve oyunlar yoluyla bu gelenek tüm kırgınlıkların ferfine odasında unutulmasına neden olduğundan birlik ve bütünlük, kardeşlik duyguları güçlenmektedir. Aynı duygular komşu köylerden gelenler aracılığıyla köyler arasında da yayılmaktadır. Elektrik ışığı olmadığından sokağa çıkınca ve eve gidip gelirken fenerle (bir çeşit gaz lambası) yapılırdı.

Ferfineciler odanın anahtarını odanın sahiplerinden istediklerinde hemen verilirken zaman geçtikçe anahtarlar verilmemeye veya vermemek için bin bir dereden su getirilmeye başlanmıştı. Belli ki odanın sakinleri gençleri kırmadan reddetmek istemekteydiler. Nedeni ise aslında çok açık. Ferfine yapacağız diye toplanılıp ferfinenin özüne uymayan davranışlara girişilmesi, odada içki içilmesi ve sonucunda yaşanan tatsızlıklar, kirletilen odanın ve odadaki kullanılan eşyaların temizliğinin yapılmadan bırakılıp gidilmesi oda sakinlerini rahatsız etmiştir. Odada namaz kılındığından dolayı gençlerin bu tür davranışlarından oldukça rahatsız olunmuştur. Böylelikle odaların ışıkları da erkenden söner olmuştur. Bunun yanında gençlerin büyük çoğunluğunun şehirlerde yaşıyor olması, odalar yerine kahvelerde oturmanın seçilmesi bu güzel geleneğinde azalıp geçmişteki değerler içinde yerini alması kaçınılmaz olmuştur. Ferfinenin önemi ve sıra dışılığı şu güzel atasözleriyle ne güzel pekiştirilmiştir: Yarım yumurta ile ferfine olmaz. Yarım ferfineye girilmez.
24.02.2008
 

YİTİRİLEN DEĞRLER–40: UZUNEŞEK OYUNU

İki takımın oynadığı yöneticisi olan bir oyundur. Yönetici genellikle küme içindeki en kilolu kişidir. Yönetici direk olarakta adlandırılır. Uzuneşek direk olmadan oynanamaz. Direk sırtını bir ağaca veya bir duvara dayayıp sağlamca durduktan sonra yüzünü oyunculara doğru çevirir.
Oyuncular eşit sayıda iki takıma ayrılır. İlk “yatacak” takım kura ile veya sayışılarak belirlenir. Sayışma:
” İlli milli,
Doğan dilli,
Kaldır kapak,
Tohum, tüfek, fişek!”
biçiminde bir ona bir ötekine parmakla gösterilerek söylenir. Sayışmanın sonunda parmak hangi takımın oyuncusunu gösteriyorsa o takım yatar. Yatacak takımın ilk oyuncusu kafasını yastığın bacakları arasına sokarak omuzlarını yastığın bacaklarına dayar, takımın diğer üyeleri de kafalarını sırayla öndeki arkadaşlarının bacakları arasına koyarak, öndeki arkadaşların bacaklarına sarılarak
baş aşağı şekilde bir insan zinciri oluşturarak dizilir. Sıra sıra dizilen sırtlara atlamak için diğer takım sabırsızlık içinde beklemektedir. Çökertilmek için iştahımızı kabartan bu sırtlara uzunca bir mesafeden koşarak gelir ve zıplayarak lop diye bütün gücümüzle otururduk. Amaç eşeğin çökertilmesi olduğundan hep aynı kişinin üzerine atlanarak o kişinin direnci kırılmaya çalışılırdı.
Oyunları oynarken herhangi bir düzen ya da sıra olmazdı. Ekseriya oyunlar konusunda bir moda akımı vardı. Kimi oyunlara rağbet artarken kimi oyunlar o dönem için unutulurdu. Bazen bir oyun günlerce bıkmadan usanmadan istisnasız bütün çocuklar tarafından oynanırdı. Oyunlara karşı olan bu dalgalanmalı istek ve ilgiyi yaratan etkenin ne olduğunu bilemezdik.
Atladıktan sonra yukarıdakilerin hareket etmeleri yasaktır. Birinci amaç yatan takımı atlamanın şiddetiyle devirmektir. Devrilen takım yeniden yatar. Atlayanlar yere değerse kaybetmiş olup yatarlar.

Eğer yatan takım devrilmemişse ve atlayan takım oyuncularından hiç biri yere değmemişse atlayan takımın ilk atlayanı direğe parmaklarıyla tuttukları sayıyı gösterir. Bu sayı beşten büyük olamaz ve elin birisinin parmaklarıyla gösterilir. Yatan takımın başındaki de düşündüğü sayıyı bağırır ve eğer atlayanların gösterdiğini bilirse, atlayan takım yatar. Yoksa yatanlar yeniden yatar. Hareketli, neşeli, yorucu olan bu oyunlar yoluyla vücudumuzdaki durağan enerji kinetik enerjiye dönüşürdü. Çoğu oyunlarımız acımasızca ve kıran kırana oynanır, bu tarz oyunlarımızda karşı takım oyuncularına eziyet etmekten çok hoşlanırdık. Oyunlarımızda canımızın yandığı kadardan fazla karşımızdaki oyuncuların can acıtmaya uğraşırdık.06.02.2008
 

YİTİRİLEN DEĞERLER–39: BİRDİRBİR OYUNU

 

 

2 kişi ile 8 e kadar kişinin katılımıyla açık havada oynanan oyun türüdür. Oyun oynayacak çocuklar çember yaparak sayışma yoluyla ebeyi seçerler. Oyuncu çok olursa uzun sayışma sonunda:
İlana bak ilana.
İli düdük çalana.
Beni verme çobana.
Çoban yolu bu mudur?
İçi dolu su mudur?
Ben bu sudan geçemen
İncili boncuk seçemen.
Garadaşın Gızlanı
Bi çalıya kısdırdım.
Öpe öpe küsdürdüm.
Hap!
Hup!
Naneyi yut. 
diye gösterilen çocuk ebe seçilmiş olur. Buna yelekçi denir. Birçok oyunda olduğu gibi kendine özgü kuralları ve tekerlemeleri bulunmaktadır. Becerisi fazla çoğu zamanda en güçlü başka bir çocukta oyunbaşı seçilir.

Yelekçi yüzü yere paralel biçimde kafasını saklayarak eğilir. Qyunbaşı önce ellerini sırtına koyup atlarken yaptığı hareket ve söylediği sözler peşinden atlayanlarca yinelenir. Atlamayı yapamayan, yaptıktan sonra düşen, elleri yere değen veya sözleri doğruca söyleyemeyen ebe olarak ebeyle yer değiştirir. Oyunbaşı bütün hareketleri kendisi yapar ve sözleri söyler. Öteki oyuncular aynısını yapmak ve söylemek durumundadırlar. Arka arkaya dizilen oyuncular oyunu oynamaya başlarlar. Oyunbaşı ellerini ebenin sırtına vurarak onu düşürmeden atlarken ”birdirbir” der. Öteki oyuncularda aynı yolu izlerler. Oyunbaşı bu kez atlarken ”ikidir iki, tilkinin .iki biz gibi” der. Oyuncularda aynı şekilde atlarlar ve söylerler.

Oyunun sonraki aşamasına geçilir. Buradaki tekerleme ”üçtür üç, amcanın suyunu iç.” diye söylenir. Dördüncü atlayışta ”dörttür dört, dönde .okunu ört.” diye atlarken dönme hareketi sırasında .ötünü vurmadan atlar. Öteki oyuncularda aynı biçimde atlar. Beşlere geçildiğinde ”beştir beş, sen değmeden geç” diyerek atlanır. Ellerin iç kısmından başka yeri değen ebeyle değişir. Altıncıda ”altıdır altı, takga(şapka) yerine gondu” denip eldeki takga sırayla ebenin beline konur. Takga yerine mendilde konulabilir. Sonra ki atlama sırasında ”yedidir yedi, takga yerinden kakdı” denilerek sırta konulan eşya düşürmeden ele alınarak atlama sürer. Artık seçicilik ve beceri isteyen hareketler çoğalır. Sekizinci atlayışta ”sekizim seksek” diye atlayıp tek ayak üzerinde dikilirken öteki oyuncularda atlayışını yapıp tek ayak üzerinde dikilirler. Artık yetki oyunbaşınındır. Gidebildiği kadar tek ayak üzerinde sekmeye başlar. Yüksek yerlerden atlar. Bu bölüm çoğu zaman o kadar uzun sürerki oyun yerinden metrelerce uzaklaşılır. Bu bölümde amaç oyuncuları yorarak bir bakıma dayanıklılıkları ölçmektir. Dinlenme bile oyunbaşı isterse olur. Bu sırada ebe hangi oyuncunun kurala uymadığını oyunbaşına bildirmek zorundadır. Oyuncu kadrosu güçlüyse mahallenin sekerek tur edildiği çok görülür. Oyunun en uzun soluklu ve büyüklerce de zevkle izlenen, izlerken bahse girilen bölümüdür. Dokuzuncu bölümde oyunbaşı atlarken ”dokuzum durak” deyip atladığı yerde kalır. Sırası gelip atlayan oyuncu kendisinden önce atlayan bir oyuncuya değmeden ve kıpırdamadan beklemek zorundadır.

Onuncu atlayışta oyunbaşı atlarken “onum orak” diyerek orakla biçip çekme hareketini göstererek öbür yana atlar. Oyunbaşı isterse sırta bir eşya bırakır veya bırakılmış eşyayı alır. Öteki oyuncularda atlama sırasında aynı işi yapmak zorundadır. Onbirinci atlayışta ”onbirim bir yumruk diyerek atlarken ebenin sırtına yumruğunu vurarak atlarlar. Böylece sona eren oyuna yeniden başlanır. Ya tekrar eski çocuk yere yatar veya sayışma yoluyla yere yatacak belirlenir. Bu oyunun diğer bir kuralı da; oyunun neresinde olursa olsun kuralları çiğneyen (atlarken yanlış atlayan, ebenin dediğini yapmayan, düşen vs.) yelekçi sayılır ve yere yatar.
 

YİTİRİLEN DEĞERLER–38: İLİK OYUNU
 
Çeket, pontur, gapıt, sıkma düğmelerine bizim kasabada ilik dendiğini birçoğumuz bilir. Kendi oyununu ve oyuncağını kendin yarat dönemi olan bizim çocukluğumuzda işte bu düğmeler oyun yaşamında önemli yer tutardı. Evde giyilmeyecek kadar eski urbaların düğmeleri büyüklerin izniyle, çoğu zamanda gizli olarak kesilip biriktirilirdi. Oyun 2 ile 4 kişi arasında oynanır. Duvara çizilen daire içine ilikler vurularak en yakına düşürme sırasına göre oyuna başlama sırası belirlenir.2 ilik arasını ölçmek için karış veya belirli uzunluğu olan ağaç parçası kullanılır. Yuvarlak içine vurulup yere düşen iliğin yanına kararlaştırılan uzunlukta yaklaştıran oyuncu kendisinden önce oynamış çocuğun iliğini ütmüş olur.
 
İlik yerine madeni paranında kullanılarak oynanan oyunda artık geçmişte kalmış ve yaşlı kuşağın belleklerindeki yerini almıştır. 19.01.2008
 
YİTİRİLEN DEĞERLER–37: AĞAÇ ATA BİNMEK

Oyuncakların eğitim sistemimiz içindeki yeri eğitimcilerimiz tarafından tartışıla gelir. Oyuncak hazır mı verilmeli? Çocuk yaratıcılığını ortaya koyarak kendisi mi yapmalı? Ülkenin koşulları veya henüz tüketim toplumu koşulları oluşmadığından olsa gerek. Bizim kuşak ve üstünün hazır oyuncağı hiç olmadı. Evde aile bireylerinin, sokakta çocukları seven amcaların yardımı ve desteğiyle oynayacağımız oyunun gerekleri kendimiz tarafından ortaya konurdu. Söğüt ağacının dalları uzun, dikensiz ve tutmaya elverişli olduğundan at oyununda her zaman ilk sırayı alırdı. Kalın tarafından bir elimizle tutup iki ayak aramıza aldıktan sonra öteki elimize de atı sürecek kamçı yerine kullandığımız söğüt kımçısını alır koşmaya hazır beklerdik. Bizi yarışa sevk edecek bir yaşlı izleyicide varsa. Gücümüz yettiğince koşup atımızla birlikte birinciliği kazanmaya çalışırdık. Arada sırada kazanma-kaybetme yüzünden kavgalarımızda olurdu doğal olarak. 07.01.2008
 
YİTİRİLEN DEĞERLER–36: ARADAN ÇIKANA BEŞ PARMAK(İTTİRMEÇ)

Güz mevsimiyle birlikte işler azalır gibi olurdu. Ya da biz çocuklara öyle gelirdi. Sokak oyunlarının en kalabalık olanları ve çeşitleri bu dönemde olurdu. Mevsim gereği de yağmur çok yağardı. Oyunlar sırasında yağmur başladı mı belki çabuk kesilir diye pardıların altına sıralanırdık. Yağmur uzayacak gibi olursa yavaştan hareketlenme başlar. Herkes sağındakini-solundakini vücuduyla itmeye başlardı. İşte bu yeniş bir oyunun başlangıcıydı. Mahallenin tüm çocukları saklanmaya çalışıyor ama yer yetmiyor kimi açıkta kimi tam korunamıyor. Yan başlardan içlere doğru vücut hareketleriyle itme başlar canı acıyıp dayanamayan aradan çıkarak uçlara yeniden sıraya girerdi. İtme sırasındaki acıya dayanamayan veya ardan çıkmayı gururuna yediremeyen kişilerin üzerine gidilerek alnından çenesine doğru açık elle sıvazlanarak aradan çıkana beş parmak denirdi. Bu biz çocuklara aşağılanma duygusu gibi gelir aradan çıksak bile ağlamadan yeniden sıramıza geçerdik. Büyüdükçe bu sözü yakınımızdan ve uzağımızdan daha çok duyar olduk. Düzensiz harcamalarla veya çalışmayarak kendisini ya da ailesini zor durumda bırakan kişilerin işleri olumsuzluk gereği bozulduğunda yarı kızgınlık yarı acıma ile aradan çıkana beş parmak bir deyim olarak bizimle yaşar oldu.01.01.2008
 

YİTİRİLEN DEĞERLER–35: SALINGAÇ KURMA
Zaman zaman yine yapılmasına karşın artık unutulmaya yüz tutmaya başlayan bir eğlence türüdür. Genellikle dambaşılı avlusu bulunan evlerin kirişlerine urganların iki ucundan bağlanarak urganın aşağı gelen bölümüne minderle oturulacak yer yapılmasıyla oluşur. Bu iş yeni nişanlanmış gelin kızları eğlendirmek ve akrabalarıyla kaynaştırmak için düzenlenir. Daha kısa bir urgan parçasıyla arkasından iki kişi tarafından yukarı atılarak sallanan kişinin yeteri kadar hıza ulaşması sağlanır. Orta yaşın üstünde bir kadının eline uzunca bir sopa alarak sallanan geç kıza nişanlıysa “yavıklın kim?” değilse “sevgilinin adı ne-nerede çalışıyor-anasının bubasının adı ne?” gibi sorularla gönlünün kimde olduğunu ayaklarının altına vurarak öğrenmeye çalışırdı. İzleyicilerde kulak kesilerek genç kızdan gelecek her sözcüğü kendilerince değerlendirmeye çalışırlardı. Günümüzde sıradan bir iş görünmesine karşın o dönemde oldukça önemliydi. Şöyle ki yavıklı kız yavıklısının adını, sevgili sevdiğinin adını, gelin ve gelin kız kayınta ve kayınnasının adını yüksek sesle söylemezdi. Söylemişse en büyük ayıp gibi karşılanırdı. Yavıklı kız kazara yavıklısıyla karşılaşacak duruma gelirse karşılaştırmamak için bütün komşu kadınları ve kızları kendilerini birinci derecede görevli sayarlardı. Unutmayın ki uzun yıllar boyunca aynı evde oturdukları gelinin sesini duymadan ölen kayıntalar olduğu konuşmalar sırasında ortaya atılırdı.03.12.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER–34: YÜZÜK SAKLAMA
 
Uzun kış gecelerinin vazgeçilmez oyunlarından biriydi. Odalarda
toplanılırdı. Bu oyunun en önemli özelliği bir yandan bol seyircili gibi
görünmesi, öbür yandan orada bulunanların tümünün oyunun elemanı yani oyuncu
olmasıdır. Çünkü oyuncular dışında kalan kişilerde oynayan takımlardan
birinin taraftarı olmak zorundadır. Oyuncunun kazandığı ödüle veya cezaya
ortak olur. Odanın orta yerine veya büyük sekinin ortasına odada bulunan
havlu, ceplerdeki mendiller(yağlık), başlardaki örme takkalar çıkarılır.
Oyuna başlayacak ekip belirlenir. Ekip içinde en hızlı ve gizlemesini bilen
kişi ortadaki gereçleri eline alıp içine yüzük saklıyormuş gibi yaparak yere
koyar. Saklayıcı eline aldığı varlık içine yüzüğü yavaş yavaş saklamaya
çalışırsa buna yumurtlatma denilir ki bu davranış hoş karşılanmaz. Bazen
daha saklanırken yüzük boşa geliverir ve tık! Sesini topluluk duyar. Bu
saklayanın en büyük korkusudur. Yüzük ilk saklanan yerde bulunduğunda kazığa
oturtma biçiminde tanımlanır. Saklama işi bitince saklayanlar az arkaya
çekilir. Şimdi alan karşı ekibin olmuştur. İlkinde bulmak istiyorlarsa
saptadıkları eşya güldeste diye kaldırılır. Orada değilse kalanların hepsi
saklayan ekibe ödül yazılır. O yüzden önce boşlar saptanıp kaldırılmaya
çalışılır. Doğru bilindiğinde saklama sırası öbür ekibe geçer. Bu işlem
ekiplerden birisinin oyunu bitirecek sayıyı bulmasına kadar sürer.
Asıl oyun yeni başlayacaktır artık. Çünkü yenen ekip istediği cezayı
uygulamakta özgürdür. Cezaya karşı çıkılamaz. Cezalardan önemlileri veya acı
çektirenleri: İçki masası kurma, tarla sürgüleme, asker talimi, demiryolu
döşeme, kadın kılığına sokup kahve pişirtme… vb.
Bu oyunla ilgili çarpıcı ve düşündürücü bir öyküyü kasabamız halkından
İbrahim Oruç’tan dinleyelim. Yüzük oyununda verilen cezalar köyden köye
duyulur ve anlatırlardı. Komşu kasabada yüzük oyunu bittikten sonra yenilen
tarafın ekip başına eşini çağırıp kahve yaptırdıktan sonra dağıtmasını
ister. Ortam gerginleşir. Oyun arkadaşları bu cezadan vazgeçmesini isterler.
Ama olması için diretir ve dileği yerine getirilir. Bir başka oyunda ise
geçen kez yenilen küme yenmiştir. Öbür kümenin başını domuz düzmelerini
ister. Domuz düzülür. Toprağı burnuyla kazması ve afıyan(haşhaş) kozalarını
yemesi istenir. O bu işlerle uğraşırken karşı ekibin oyuncularıyla konuşma
başlar. İreşber (rençper) tarlasında gördüğü domuzu ne der, der? Onlarda
vurur derler. Oda tüfeğini ateşleyerek oyuncuyu vurur. Öldürür.İşte acı ama
gerçek. Düğünlerde atılan maganda tüfekleri de eğlenelim derken gün geçmiyor
ki yaralıyor veya öldürmüyor mu? 03.09.2007
 

YİTİRİLEN DEĞERLER-33:  DOKUZTAŞ OYUNU

 


Yandaki gibi iç içe üç kare çizildikten sonra ortalarından birleştirilince oyun tablomuz yapılmış olur. Her iki oyuncunun dokuzar taşı olur. Sırayla kesişim yerlerine birer taş koyarlar. Buna taş düşme denir. Kural düşme sırasında üçleme yapılmaz. Zaten birbirinin üçlemesini engelleyecek biçimde düşmeye çaba  gösterilir. Düşme işlemi bitince ilk düşenden başlayarak sırayla birer taş oynar. Üç yapan kişi arkadaşının taşından kendi oyununa en zarar verecek taşı yerinden alır. Buna taş yeme denir. Oyun sürerken taş sayısı üçün altına inen oyunu yitirmiş sayılır. Bu oyunda baştan konuşulmamışsa iki taraftan biri yenilgiyi kabul edinceye kadar sürer. Kendi oyunun yönetme ve arkadaşının ataklarını boşa çıkarma uğraşısı yönüyle satranç oyunuyla benzerliği vardır. Bu oyunda geçmişte kalan oyunlarımız içinde yerini almıştır.13.08.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER-32:  BEŞ TAŞ OYUNU(LAPA)Beş yuvarlanmış taşla oynanır. Kızların çok oynadığı bir oyun türüdür. Üzeri
pürüzsüz kaygan çay taşları tercih edilir. Oyuna başlayacak oyuncu
sayışmayla saptanır. Eline aldığı beş taşı elini yana çekerek dağıtır. Buna
apsa denilir. Bir taşı eline alarak onu havaya atarken ötekini yerden
diğerini de düşürmeden alır. Yerdeki taşları bu şekilde düşürmeden alırsa
öteki aşamaya geçilir. Birincideki gibi apsa denilerek taşlar yayılır.
Elindekini yukarı atarken yerdekileri ikişer ikişer iki defada alır. Üçüncü
apsa sonrası üçünü bir defada kalan biri alır.Dördüncü apsada taşın birisini
havaya atıp dördünü yere bırakırken attığı taşı tutar. Sonra onlar avucunun
içindeyken birisini havaya atıp işaret parmağıyla toz siler gibi yere
dokundurduktan sonra, attığı taşı tutar. Beşinci apsada taşların uygun
yerine sol elinin başparmağı ile orta parmağını köprü yapar. İşaret
parmağını orta parmağın üzerine bindirir. Uygun bir taşı sağ eline alıp onu
yukarı atıp aşağıdaki taşlardan birini köprüden sağ el parmaklarıyla
dokunarak öbür tarafa geçirip attığı taşı yeniden tutmak zorundadır. Bunu
oynarken takılan oyun sırasını arkadaşına verir. Bu aşamaları bitiren oyunu
kazanmış olur. 03.07.2007
 

YİTİRİLEN DEĞERLER-31: ÜÇTAŞ OYUNU

 

 

 

 

Tebeşir, kiremit kırığı, odun kömürü parçası veya pil kömürü ile yanda görülen şekil düzgün bir yüzeye çizilir. İki kişiyle oyun oynanır. Oyuncular üç tane birbirine benzer araç edinirler. Bu onların oyun taşlarıdır. Kesişme noktalarına birer birer taşlar sırayla konur. Buna taş düşme denir. Taşlar karşılıklı düşülürken üçleme yapılmaz.  Düşme işlemi bitince atlamadan bir kesişme noktasından ötekine sıra atlamadan çapraz gitmeden çizgi boyu ileri geri, sağa sola oynanabilir. Taşların üçü de aynı doğru üzerine getirildiğinde üçlenmiş olur. Üçleyen oyunun bu aşamasını kazanmış demektir. Kaç sayıda çıkılacağı konuşulur. Belirlenen sayı kadar kazanan oyununu tümünü kazanmış olur. Oyun yerinin bolluğu ve kısa sürede oynanabilirliğinden dolayı çok sık oynanan oyunların başında gelmektedir. 19.06.2007

 

YİTİRİLEN DEĞERLER -30: TAŞLAR ÜZERİNDE KINA YAKINMA

Kına nedir diye soru yöneltsek pazaryerindeki satıcılarda paketler halinde veya çuval içinde pazarlanan ellere saçlara yakılan süs maddesi diye tanımlarız. Kına, saç, tırnak gibi bölgelerin boyanmasında da etkili maddedir. Yer yer kumaş boyası olarak da kullanılmaktadır. Kınanın kullanıldığı deri üzerinde yarattığı bazı yararlar var. Birincisi derinin üstünü sertleştirir ve de kolay kolay terlemez. İkincisi, kınalı el ya da ayağa dışardan gelen ısıya karşı serinletici bir özellik taşır.Tümümüz biliriz. Kasabamızda irili ufaklı taş ve kaya parçaları çoktur. Bu taşların üzerinde ne vardır diye sorsak birçoğumuz biraz düşündükten sonra kuzey taraflarında yosun vardır diyebiliriz. Başka diye sorduğumuzda özellikle genç kuşak bilmiyorum anlamında ya ağzıyla cık edecektir veya omzunu çekip kaşlarını kaldıracaktır. İşte birçoğumuzun bilemediği bu varlık kınadır.

Kasabaya vardığınızda taşların yüzeylerini görerek -bakarak inceleyin bakalım. Bunların üzerinde çok sevdiğimiz iki çeşit kına türü vardır. Birisi açık yeşil tonunda ota benzer taşların üzerinden yolunarak toplanır. Az suyla ıslatılıp avuç içlerimizde yuvarlaya yuvarlaya bunların kına rengi olan açık kırmızı rengi ellerimize geçiririz. Çocukluğumuzda su taşımak için şimdiki gibi çeşitli ve bol kaplar olmadığından ıslatma işini tükürüklerimizle yapardık. Sonunda incelenip en kırmızı olan elin sahibi başarılı seçilir. Seçilenin başarısı çocuklar arasında ayrı bir gurur kaynağı olur.

İkinci kına türü taşların üzerinde yapışık olarak adeta resim çizilmiş gibi durur. Bunu yakınmak biraz daha çok emek ister. Taban tarafı düzgün üstü elle rahat tutulacak küçük bir taş parçası bulunur. Kına olan taşın üzerine tükürülüp küçük taş üzerine sürtüle sürtüle kına oradan çıkarılıp avuç içine veya parmakların üstüne konup yakılacak yerlere dağıtılarak kuruması beklenir. Önce yeşile çalan renk kurudukça dökülür ve kırmızı ton görülür. Bunda da çocuklarca inceleme yapılır. En başarılı olan sözle hoşnut edilmeye çalışılırdı. Evlerimize döndüğümüzde arada sözle ödüllendirilir. Çoğu zamanda cezalandırılırdık. Demekti o andaki duruma göre değişen bir işlem oluyordu. Bu çalışmalarda yardımlaşma olayları da çok olurdu. Kına işini bitiren çocuk bir başka arkadaşına yardımcı olmaya çalışırdı. Dostluk şölenine geldiğinizde veya kış mevsimi dışında kasabaya geldiğinizde deneyin isterseniz. Kim bilir? Belki sizde seveceksiniz. 30.05.2007
 

YİTİRİLEN DEĞERLER -29: PATLANGAÇ
Yapıcılık, yaratıcılık, kendine güven ve yarışma duygusu gibi birçok işlevi içinde barındıran oyunlarımızdan biriydi. Zaman içinde annelerin titizliği ya da hazır satılan amerikan çamuru yerini alarak yitiklere karıştı. Bunun için sakız çamuru dediğimiz killi çamur gerekir. Buna en elverişli çamurda koca bahçe dediğimiz şimdi pek ekim-dikim yapılmayan yerde bulunur. Buradan aldığımız çamurları zemini düzgün, güneş gören bir yere götürürdük. Kış sonuyla ilkbahar içinde oynandığından soğuktan korunması gerekir oyuncuların. Çamur yere çarpa çarpa özleştirilir. Sonra güveç tavası biçiminde yapılıp hızlıca ağzı yere gelecek biçimde çarpılır. Pat diye ses çıkarıp üstte bir delik açılır.Açılan deliğin büyüklüğü patlatan kişinin şekil verişine, güzel çevirip kapatarak vurmasına göre değişir. Karşıdaki oyuncu bu deliği çamurla kapatmak zorunda olur. Sonra karşı oyuncu aynı şekilde yapar. Çamuru biten oyuncu arkadaşlarından ödünç çamur alabilir veya oyundan çıkar. Bu oyun bittiği veya usanıldığında çamurlar küçük kartopları biçiminde duvarlara atılıp yapıştırılır veya değişik oyuncaklar yapılıp uygun bir yer bulunabilirse bırakılır. Sonrada çamura bulanmış ellerimizi temizlemek için çeşmelerin aharına koşulurdu. Birden oluğa yönelirsek büyüklerimiz izin vermezlerdi. Hayvanların içeceği sular bulanacak da hayvanlar susuz kalacak diye. Çünkü hayvanların ve insanların su gereksinimleri bu çeşmelerden karşılanıyordu. Uygun yeri, zamanı ve çamuru bulduğunuzda çocuklarınızla bir deneyin isterseniz. Ne kadar mutluluk verdiğini tadacaksınız.
24.05.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER -28: BOSTAN DİKME

Evcilik oyunu içinde veya bağımsızca oynanabilen bir yaz mevsimi oyunudur. Bostan yurdumuzun birçok yerinde bağ-bahçe anlamında kullanılırken kasabamızda karpuz anlamında kullanılmaktadır. Bu iş için ana malzeme toprak (sokaklar taş döşeli değildi), su bardağı idi. Su bardağı olmadığı zaman pabuçlarla, ağza doldurulan suyun boşaltılmasıyla su taşınırdı. Önce bahçe duvarı toz yığınıyla çevrilir. İçindeki tozlar içeriye koni biçiminde yığıldıktan sonra tepeden dirsek uçlarıyla bastırılarak çukur açılırdı. Bu çukurlar taşmayacak şekilde suyla doldurulur. Suyunu çekince çanak çıkarılır bir köşeye sıralanırdı. Kalan tozlar toparlanır ve bir kişinin dışında herkes çeşmeden su getirmeye koşardı. Kalan kişi gelen suları yapılan bostanları bozmadan tüm bostanı sulamakla yükümlü olurdu. Oyun bitip dinlenildikten sonra yapılanları bozmakta ayrı bir eğlence olurdu Biz küçük işçi oyuncular için. Çocuk gördüğüne göre iş yapar denir ya. İşte çocukları geleceğe hazırlayan bir oyun türü daha. Ancak yitirdiğimiz değerlerin içinde yerini alanlardan. 17.05.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER – 27. DALYA
Yedi toprak testi kırığı büyüklüğü birbirine yakın parça, küçük top ve iki kümeden oluşan oyuncularla oynanır. Oyuncular saymaca, tekerleme veya aldım-verdim yöntemiyle kümelere ayrılır. Oyuna başlayacak küme testi kırıklarından birinin üzerine tükürülerek yazı-tura atar gibi saptanır. Dalya taşları dikilip top atılacak yer ortaklaşa belirlenir. Oyuncular üst üste yığılmış taşları vurup yıkmak için topu belirlenen uzaklıktan atarlar. Dalya yıkıldığı an top atan takım dalyayı topla vurulmadan yapmaya, yelen takım ise dalya yapılmadan karşı takımın oyuncularını topla vurmaya çalışır. Dalya yapılırsa aynı oyuncular, yapılmadan vurulurlarsa karşı oyuncular topu atmaya hak kazanır. Beş el dalyayı bulan taraf oyunu kazanmış olur. Oyun başında ne konuşulmuşsa yenilen takım onu yapmak zorundadır. Genellikle yenen takım karşı takımı çiter. Çitmenli yenilenin elini yüzüne ve gözlerine kapatıp yenenin elinin üstüne başparmağıyla yuvarlak yaptığı orta parmağını ileri fırlattırarak vurmasıyla başlar. Vurduktan sonra iki elinin aynı parmaklarını kaldırıp ötekileri kapatır. Gözünü kapatan da aynı parmakları kaldırıncaya kadar çitilmesi sürer. Çitmenli başka zamanlarda da iki kişiyle oynanabilen bir oyundur.10.05.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER -26: FITÇI YAPMA VE DÖNDÜRME

Sonbahar mevsiminin olmazsa olmaz oyunlarından birisiydi. Nedeni bu mevsimde hızlı esen yellerin sokaklardaki tozu sağa sola savurup sert toprak zeminin ortaya çıkmasıydı. Bazı yıllar yelin esmesi gecikmişse veya yeteri kadar temizlenmiyorsa fıtçı döndürülecek yeri çocukların temizlediği de olurdu. Eski okul duvarının koruma betonları veya önündeki mozaikli bölümde bu iş için en elverişli yerler arasındaydı. Bunun için çam ağacından koni biçiminde fıtçılar yapılırdı. Fıtçıyı büyük çocuklardan bazıları kendisi yapar, bazısı başkalarına yaptırırdı. Her mahallede fıtçı yaptırmak için nazlandığımız veya evdekilerin haberi olmadan yumurta taşıdığımız amcalar olurdu. Kendi elimize uygun değnekler hazırlanıp ucun bir santimetre gerisine açılan kertiklere sicim ya da pamuk ipliği geçirilirdi. Bu ip fıtçının çevresine bitinceye kadar dolandıktan sonra usulca yere konup değnek hızlıca çekilirdi. Dönmeye başlayan fıtçıya değneğimizin ucundaki ip vurularak dönenin hız kazanması ve sürekliliği sağlanırdı. En güzel dönen fıtçının ünü bütün çocuklar arasında bilinirdi. Zaman zaman fıtçı alıp kaçmalar, fıtçı döndürme yerleri veya mahalleyi bölüşememe gibi nedenlerden kavga çıktığı olurdu. 03.05.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER -25: ÇAPIT(BEZ)BEBEK YAPMA

Kızların evcilik ve dikiş, örgü işlerini geliştirdikleri bir evcilik oyunu türüdür. Gövde taştan, ağaçtan veya çaputlardan olurdu. Zaman zaman annesinden veya evdeki büyüğünden yardım alan kızlar bu bebeklerini giydirir, yıkar, doyurur, uyutur ve ninni söylerlerdi. Tamamına yakını kendi yaratıcılıklarından kaynaklanırdı. Bir bakıma kız çocuklarının geleceğe hazırlanmasının ilk tohumları atılıyordu. Çocuklar kendi yaratıcılıklarının yanında büyüklerinden gördüklerini bu bebekler üzerinde uygulama olanağı yaratıyordu. Mahallenin çocuklarının birlikte oynadıkları evcilik oyunları da gelecekteki yaşamlarının ilk uygulamaları gibiydi. Oyuncaklar kendi emek ürünleri olduğundan çok iyi korunur ve sevilirdi. Şimdiki gibi bozulursa, kırılırsa veya kaybolursa yenisi alınır umudu yoktu. O zaman çocuklukta büyüklük gibi zordu belki. Ancak herkesin kendi ayakları üstünde durmasına yardımcı olduğu yadsınamaz gerçekti. 29.04.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER -24: HAYA MAYA

Bir kaçma kovalamaca oyununun adıdır. Adını başlangıçta söylenen tekerlemeden almış olsa gerek. “Haya maya, kum kaya. Irakıyı içtik, tarlayı biçtik.” Sözleri eller birbiri üstüne konup yukarı aşağı ritmik sallanırken birlikte söylenir. Söz bitince eller türlü şekillerde tutulup beklenir. Kimin hareketi farklıysa o kenara gelir. Ebelikten kurtulmuştur. Bu işlem sürdürülür. En arkaya kalan ebedir. Oyun yeri belirlenip oyuncular kaçarken ebe onları tutmaya çalışır. Tuttuğu oyuncuyu belirlenen oyun yerine getirir. Bundan sonra hem tuttuğunu korumak, hem de öteki oyunculara dokunmak gerekir. Dıştaki oyuncularda tutulmamak için çabalarken tutulan arkadaşlarını kaçırıp kurtarmak görevini de üstlenmiş olurlar. Böylece bütün oyuncuların tutma işlemi bitirilince ebenin seçeceği birisi yelmeye başlar. Ebe iki kişiden olduğu gibi oyuncular iki kümeye ayrılarak ta oynayabilir bu oyunu. İşte çeviklik, yarışma hırsı, yardımlaşma ve dostluğu içinde barındıran çok yönlü bir oyun.27.04.2007
 
YİTİRİLEN DEĞERLER-23 : AŞIK OYUNU: Aşık bir çeşit kemiktir (bakınız fotoğraf 1). Aşığın bulunması zordur. Çünkü canlı bir hayvanın kesilmesi ya da ölmesi gerekmektedir. O dönemde küçükbaş ve büyükbaş hayvanlar ailelerin geçim kaynağı olduğu için kolay kolay kesilmez. Dolayısıyla aşık oyununda kazanan kişinin saygınlığı artmaktadır. Aşık;  küçükbaş hayvanların ya da büyükbaş hayvanın arka ayaklarının eklem yerlerinden elde edilir. Bu oyun köyümüzde daha çok kışın oynanmaktadır. Bu oyun için en az iki kişi gereklidir. Daha çok sayıda da olabilir. Atıcı kişi kısa  kenarından başparmakla işaret parmağı arasında aşığı tutarak birkaç takla atacak biçimde ileri doğru yuvarlar. Resimdeki gibi yan yatarsa sayı olmaz. Atış sırası yer değiştirir. Aşık oturursa atıcı sayı kazanır ve atışını yan yatıncaya kadar sürdürür. Yenilen kişi arabaşı döktürür. Lokum alır. Şeker fıstık alır. Günün özelliklerine göre belirlenen konular üzerinde yarışılır. Bu güzel oyunumuzda son yılların unutulanları arasında yerini aldı.

                  

YİTİRİLEN DEĞERLER -22: VITGIDİ

Oynayan oyuncu sayısı göz önüne alınarak oyuncu başına yarım metre çapında bir yer çizilip büyük yuvarlak içinde oyuncular yerlerini alırdı. O yarım metrelik bölüm oyuncunun emeniydi. Oyunda bir çelik ve her oyuncunun elinde bir değnek bulunurdu. Tıktık veya sayışma yöntemiyle ebe-yelekçi- saptanırdı. Ebe belirlendikten sonra ebe çeliği yanındaki arkadaşının değneğinin üstüne atar oda ileri götürtmek amacıyla olanca gücüyle ortasına vurmaya çalışırdı. Çünkü ne kadar dengeli vurulursa o kadar ileriye giderdi. Yelekçi çeliğe gidip gelinceye kadar onun emeni değneklerle kazılırdı. Değnekle kazılırken yelekçi çeliği birisinin emenine bırakır veya atabilirse yelek ötekine geçerdi. Uzaktan atmanın zararı eğer emene atamazsan çeliğe yeniden vurulup emeninin kazılması sürdürülürdü. O yüzden pek uzaktan atış denenmezdi. Her oyuncu emenini de kontrol edip dururdu. Yelekçiler değişir oyun birisinin emeni diz boyu kazılıncaya kadar sürerdi. Toprağın kolay kazılabilmesi açısından ilkbahar ve sonbahar mevsimleri oyunu denebilir bu oyuna. Emeni en derin kazılan oyuncu emeninin içine dikilip elleri arkadan bağlandıktan sonra çukura gömülür, kolayca kurtulamasın diye çevresi çiğnenerek iyice sıkıştırılırdı. Ön tarafına biraz zorlanarak yetişecek şekilde bir kazık çakılır ve bunu dişleriyle çıkarması istenirdi. O kurtulma çabasındayken öteki oyuncular kaçardı. Çukurdan çıkan yelekçiye oradaki gözcüler yardımcı olarak ellerindeki bağ çözülürdü. Bundan sonraki iş bir oyuncuyu bulup yakalamasıydı. Kısa sürede yakalarsa bu seferde yakalanan oyuncu aynı şekilde gömülürdü. Öteki oyunlara göre daha acımazsız ve işkenceli bir oyundu. O yüzden pek sık oynanmazdı.08.04.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER- 21: PATLAK

Kasabamız Karakaya mevkisinde bir ağaç türü vardır bilir misiniz? Adı patlak ağacı. Bilmiyorum ağaç türleri içinde adı ne diye anılır çevrebilimde? Özü çok yumuşak dışı sert görünümlü bir ağaçtır. Bu ağaçtan kesilip gelen dallar on beş-yirmi santimetre uzunluğunda iki yanı düzgünce kesilir. İçinin yumuşak bölümü uzun demir parçası veya sert olan başka bir ağaçla çıkarılır. İyice temizlenir. Davşınak odunundan boşaltılan patlak ağacının boyundan bir santimetre kadar kısa bölüm patlağın içine girecek biçimde inceltilir. Elimizin ölçüsüne göre tutacak kadar bir bölümüde düzeltilir. Kısaca patlağa giren kısmı deliğin ölçüsünde ince, tutulacak kısmı biraz daha kalın bir düzenek elde edilmiş olur. Sonrada patlağın sıkısı dediğimiz bölümün hazırlığına geçilir. Kendir-keten liflerinden yapılmış urgan veya yular eskisiyle kınnap-sicim dediğimiz ince ipler ellerimizle didilerek lif durumuna getirilir. Bunları ıslatıp yumuşatmak için ağzımıza alır çiğner yere tükürürdük. Çünkü acı bir tat veriyordu dilimize. Bunun bitkisinin uyuşturucu hammaddesi içerdiğini bilmiyorduk ki çocuk aklımızla. Yeteri kadar yumuşadığını düşündüğümüzde ağzımızdan çıkarıp biraz zorlayarak gidecek biçimdeki parça dilinmiş patlağın ucundan içeriye sokulur ve davşınaktan yaptığımız düzenekle içine itilirdi. Öbür deliğe elimiz siper edilerek parçanın yere düşmesi engellenirdi. Bu işlem birçok kez yinelenir ve bu işleme sıkı alıştırması denirdi. Güzel alıştırılan sıkılar hem pat diye güzel ses çıkarır hem de yukarıya daha çok çıkardı. Sıkılarımız kaybolmasın diye ileriye boşluğa doğru tutulmazdı. Sıkı ayarlaması hem uzun zaman alır hem de urgan veya yular parçasını bulmak zor olurdu. Bu sıkıyı yapmak için bozduğumuz urgan veya yuların ceremesini sopa yiyerek ödediğimiz çok olurdu. Büyüklerde haklı. Eline aldığı yuların veya urganın bir-iki teli kaybolmuş hayvanı veya yükü bağlasa ne kadar dayanabileceği kuşku götürür. Bunu yapanda evin çocuğu-çocukları olduğu bilinir. Yeniden olmasın diye sopa çekilir, azarlanır, tembihlenir. O andaki duruma bağlı olarak hafif ya da ağır geçer. Şansınıza ne çıkarsa.
Patlak yarışı iki şekilde olur. Ya daha çok ses çıkaran.Ya da daha yukarı fırlayan . Her çocuk kendi patlağının birinci olmasını ister. Bu işte ayrı bir ustalık ister. Çoğu zaman büyüklerden bu konuda yardımda alındığı olurdu. Özünde iş başarma ve bunu en iyi biçimde gösterme olan bu patlak ya da patlangaç olayı çocuğun yapıcılık yaratıcılık yönünün gelişmesine büyük katkıda bulunuyormuş. Bunu şimdi daha iyi anlıyoruz. İşte uygulanılan ama o gün adı konulamamış bir öğrenme ve öğretim tekniği. 05.04.2007
YİTİRİLEN DEĞERLER -20: ÇELİK

Kış mevsimi oyunlarının olmazsa olmaz denilen oyunlarının başında gelir.Üç çeşittir.Yer çeliği,emenli çelik ve şeker çeliği.
Yer çeliğinde sağlam ve kalın bir değnek hazırlanır. Bu genellikle söğüt veya çam ağacından olurdu. Çelik on beş santimetre kadar uygun kalınlıktaki davşınak ağacından bir tarafı alttan üste, diğer yanı üstten alta doğru birer santimetrelik altmış derecelik açıyla kesilerek hazırlanırdı. Yere bir doğru çizgi çizilir ve çelik bu çizgiyi ortalayacak biçimde konurdu. Elimizdeki değnekle çeliğin ucuna vurulur havalanınca uygun ortam olunca ortasına vurularak ileriye gitmesi sağlanırdı. Zaten çeliğin davşınaktan yapılmasının nedeni her defa vurulduğundan dayanıklı olmasının istenmesiydi. Değnek çizginin üstüne yatırılırdı. Yelekçi ya da yelen dediğimiz kişi çeliğin düştüğü yerden değneğe çeliği atardı. Eğer çeliği değneğe vurursa yelekçi değişirdi. Çeliğin başındaki çeliği yerden kaldıramazsa buna birin salık denirdi. Düzeltme yapmadan ikinci kez denerdi. Olmazsa buna ikin salık denirdi. Üçün salıkta da vuramazsa oyunda çelme hakkı öbür oyuncuya geçerdi. Oyun hareketli olsun diye çelinen çelik yere düşmeden kapılırsa değneğe atmadan yelekçi değişirdi. Oyunda kapmanlı olup olmayacağı başlamadan önce kararlaştırılırdı. Oyun iki kişiyle oynandığı gibi iki küme yapılarak yeteri kadar kişiyle de oynanabilirdi. Düşünce ve uygulamanın eş güdümü açısından güzel bir oyundu. Arada çeliğin veya değneğin yol açtığı ufak tefek oyun yaralanmalarını saymazsak.
Emenni(emenli) çelik oyununun çeliği söğüt veya kavaktan iki ucu düzgün kesilmiş biçimde olurdu. İki-iki buçuk metre yarıçapında bir yuvarlak çizilir. Merkeze de çeliği çeleceğimiz yönde beş santimetre kadar uzunlukta emen kazılırdı. Değneğin bir ucu emenin içine sokulur ve çelikte emenin üstüne yerleştirilirdi. Değnek bastırılarak yukarı doğru kaldırılırken çelik gidebildiği kadar ileriye fırlatılırdı. Bunda çeliğin emene konuşu değneğin yerleştirilişi ve itilişi çeliğin ileri gidiş hızını etkilerdi. Asıl ustalıkta bu ayrıntılardaydı sanırım. Yelekçi çocuk çeliği düştüğü yerden alıp çizilmiş yuvarlağın içine atmaya çalışırken çelen çocukta yuvarlağa sokmamak için elindeki değnekle atılan çeliğe vurup çizgi içine düşürmemeye çalışırdı. Yelekçi ulaştıramazsa veya çelen vurarak çizgiden uzağa düşürürse çizgiden başlayarak değneğin boyuyla arayı sayarak ölçerdi. Bu sayının üstüne değnekle çeliğin altına vurarak saydığını ekler bu bir seferde alınan sayı olurdu. Değneğin altta çeliğin üstte vurulup saydırılmasına tıktık denirdi. Üçten çok tıktık vuran bütün oyuncular tarafından alkışla ödüllendirilirdi. Tıktık oyuna kimin başlayacağının bilinmesi içinde başvurulan bir yöntemdi. Çok vuran oyuna başlamayı hak ederdi. Çelik çelinip yelen tarafından atılınca yuvarlak çizgisine değiyorsa buna fos denirdi. Fos olunca aynı elde değnek elin ayasında, çelikte önde başparmakla orta parmak arasında tutulurken dikçe yukarıya atılıp yere düşmeden vurularak çelinmesi gerekirdi. Bu işlem üçüncü salıkta da vurulamazsa yelek değiştirilirdi. Bu çelik oyununda da yer çeliğindeki gibi kapmanlının yanı sıra uzunca bir değnekle çelinen çeliğe havadayken vurulabilirse yelekçi el değiştirebilirdi. Bunada çarpmanlı denirdi. Sayı temeline dayanan bu oyunda hangi sayıya varınca çıkılacağı oyunun başında kararlaştırılırdı. Ulaşılan sayının unutulmaması oyun kadar önemliydi. Sayısını yanlış anımsayan veya sayarken yanlış sayana “ Tuuuu, in bire !” denildiğinde kazandığı sayılar gider yeniden birden başlamak zorunda kalırdı. Bu yüzden iki tarafta hem kendi sayısını hem de arkadaşının sayısını aklında tutmak zorundaydı. Oyunun en güzel yanı neymiş biliyor musunuz? Çocuklar daha okula başlamadan sayı sayma bilgi ve becerisini kazanmış olurlardı. Öteki yararlarını hiç saymasak bile.
Şeker çeliği en zor çelik oyunuydu. Emenli çelikteki gibi yuvarlak oluşturulup yuvarlağın merkezine bir değnek dik olarak dikilirdi. Çelik bu değneğin üst kısmına ortalayacak biçimde yerleştirildikten sonra elimizdeki değnekle çeliğin arka alt bölümünden vurularak ileriye gitmesi sağlanırdı. Kapmanlı ve çarpmanlı durumu, çeliğin yuvarlağın içine atılışı, sayma ve tıktık işlemleri emenli çelikteki gibiydi. Çelik fos gelirse değnek havaya kaldırılıp bükülen ayak arasından uzatılır. Öteki eldeki çelik değneğin üzerine doğru getirilip yukarıya doğru vurulur. Hemen değnek ayak arasından çıkarılıp yere düşmeden çeliğe vurulup ileri gitmesi sağlanırdı. Çelik yere değmişse vurulsa bile sayılmaz, yer kırağısını aldı denirdi. Üçüncü elde de vurulamazsa yelekçi değişirdi. İşte sayma, kas ve beyin kontrolü, yarışma duygusu vb. işleri içinde toplayan bir oyun. 01.04.2007

 
YİTİRİLEN DEĞERLER- 19: KILTOP YAP, İSTOP OYNA

Siz hiç hayvan taradınız mı? Siz hiç hayvan sevdiniz mi? Taranıp dökülen tüylerden oyuncak yapıp arkadaşlarınızla oynadınız mı?
Öküz ve ineklerin bol, birazda beygir eşeğin olduğu ama motorlu araçların hiç bulunmadığı zamandan kısacası çocukluk günlerimin oyunlarından, yapılan oyuncaklarımızın emeği, göz nurunu, çabayı yaratıcılığı simgelediğinden söz edeceğim.
Kışın güneşli günlerinde damlardaki tüm hayvanlar güneşe çıkarılırdı. Önce öküzler taranır, arkasından inekler ve eşekler taranırdı. Beygirler ve eşeklere Ömer Seyfettin in öyküsündeki gibi kaşağılanırdı.
Çocuklar hem yapılan işi büyük bir zevkle seyreder, bir yandan da kendimize yarayacak hayvan tarağından çıkmış öküz ve inek kıllarını toplardık. Yeteri kadar biriktirdikten sonra ellerimizin ayaları arasında yuvarlaya yuvarlaya ara sıra tükürerek top durumuna getirirdik. Bu top hem yumuşak olur vurduğun kişinin bir yerini acıtmaz, hem ileriye doğru fazlaca fırlayıp gitmezdi. Bu toplarla bol bol istop oynardık.
İstop oyunu aynı sırada belirli aralıklarla kazılmış oyuncu sayısına eşit yarım daire çukurların kazılmasıyla, önceden kazılmışsa düzeltilmesiyle başlardı. Buyarım daireler oyuncuların emeniydi. Karşılıklı iki oyuncu uçlara geçerek kıl topu emenlerin üzerinde ileri doğru yuvarlardı. Top kimin emenine girmişse o topu kapıp istop deyinceye kadar öteki oyuncularda kaçabildiği kadar uzağa kaçardı. İstop dedikten sonra topu alan öğrenci vurabileceği oyuncuyu kararlaştırıp atardı. Top atılan oyuncunun en ufak bir hareketi bile kural dışı olurdu. Top değerse atılan oyuncunun emenine, değmezse topu atanın emenine bir Çiğil konurdu. Emeninde beş çiğil olan oyuncu yenilmiş sayılırdı.
Şimdi bütün oyun araçları hazır, oyunlar kitaplarda ve diğer görsel yayınlarda hazır. Çocuğun oyundaki payını düşünürseniz yabancı gibi. İşte bir yanda her şeyiyle kendinizin hazırladığı oyun araçları ve oyun; diğer yanda her şeyi hazır sizin figüran olduğunuz oyun. İkisini de deneyin bakalım. Hangisinde daha mutlu olursunuz? 29.03.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER–18:YEDİBEY OYUNU

Oyunun araçları içi dolu kibrit kutusu ile bir köşesi düğümlenmiş mendildir. İstenildiği kadar oyuncuyla oynanabilme özelliği vardır. Kibritleri içinde barındıran iç kutunun dıştan görünen iki yüzü yedibey, kutunun kibriti yakmaya yarayan kahverengi yüzleri çavuş, resimli yüzleri çiftçi ve resimsiz yüzey sopadır. Oyuncular kibrit kutusunu eline alarak en az bir takla atacak biçimde yuvarlar. Yedibey getirtip oyunun beyi belirleninceye kadar atış sürer. Daha sonra çavuş belirlemesi için atış sürer. Çavuş olan ucu düğümlü mendili eline alır. Artık atışlarda daha özen gösterilmeye çalışılır. Çiftçi tarafını getiren sırasını kendinden sonraya gelene devreder. Sopa tarafını getirtirse bey kaç mendil vurulacağını emreder. Çavuş beyin kararını uygulayarak sopa getirenin avuçlarına sayarak vurur. Oyun uzadıkça roller değişir. Arada kızılarak arada neşelenerek oyun sürüp gider. 25.03.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER -17: CINGIRDIK OYUNU(TAHTERAVALLİ)Yol veya boş bir arsa kazılarak ucu kesilmiş ağaç oraya dikilir. Dibi küçük taşlarla sıkıştırılarak sabitlenir. Daha uzunca bir ağaç düzgünce kesilip ortasından delik açılarak dikilen ağaç üzerine kapatılır. İki ucuna birer kişi binerek hem döner hem de aşağı yukarı kalkar inerler. Ses yapması için alttaki ağacın başına kömür sürülür. Zaten cıngırdık sözcüğünün bu çıkan ses nedeniyle verildiği sanılmaktadır.21.03.2007

 

YİTİRİLEN DEĞERLER -16: DEVE DÜZÜNME-GELİN DÜZÜNME
(kasabamızın köy seyirlik oyunlarından)
Eski düğünlerde iyi havalarda Çarşamba geceleri davul-zurna dışarıya çıkardı. Diğer günler düğün sahibinin odasında çalınır söylenirdi. Davulun çıktığı alana meydan ateşi yakılarak veya katmer sacının küllenen çukur yanı yukarıya gelecek şekilde yüksekliğe oturtulur. Üstüne konulan küle gazyağı dökülüp ateşlenerek aydınlatılmaya çalışılırdı. Şimdiki aydınlatma gereçlerinin yanında o günleri düşündüğümüzde aydınlatma değil, sadece karanlığı bölme işlemi yapılabiliniyordu.
Deve düzünmek için  beş kişi seçilirdi. Öndeki kişinin elindeki uzunca değneğin ucuna ölmüş eşek veya beygir kellesi kemiği geçirilir. Bu saman gerisinin dayak deliğinden yukarıya doğru uzatılır, devenin başı ve boynu olurdu. Öteki dört kişide saman gerisinin altına girer kapkara bir yaratık çıkardı ortaya. Bilinmeyen veya az bilinen yaratıklarla çocukları korkutup sindirmek büyüklerin işine geldiğinden korkutma aracı da hazırdı işte.”Deve geliyor.”, “Deveye atıveren mi?”, “Deve seni yer !” gibi sözleri sık sık duyardık. Deve hazır olunca bunun eli değnekli birde çobanı olurdu. Deve insanların üzerine doğru saldırınca veya çobanın söylediklerini yapmayınca değneği orasına burasına yer deve düzünenler. Bir diğer eğlence şekli deve düzünenlerle birlikte veya onların peşi sıra ortalıkta olan gelin düzünmüş iki erkek ve bunların başındaki babalarıdır. Seyirciler içinde gelini kaçırmak isteyenler veya gelinler ortalıkta oynarken sataşmaya kalkanlar kız babasının sopasından kendilerini kurtaramazlar. Zaman zaman şeytan düzünmede olurdu düğünlerde. Bir kişi değişik kıyafetler giyinir, yüzünü de islerle, küllerle kapkara boyardı. Uzunca bir sırığı bacaklarının arasına alıp ucundan tutar, diğer ucuna da çapıt bağlanıp gazyağı dökülerek ateşlenirdi. Alanda öteki oyunculara yer açmak için sopasının arka ucunu sağa sola savurtarak insanların alanı daraltmasının önüne geçmiş olurdu.
Bu eğlencelerde konusu o günün koşullarına göre düzenlenip uygulanan bir orta oyunu türü değil mi? 12.03.2007
YİTİRİLEN DEĞERLER – 15: AFIYAN SAKIZI
Devletimizin istemediği uğraş

Kasabamızdaki yetişen bitkilerin en önemlilerinden, nerdeyse olmazsa olmazlarından haşhaş. Ekimiyle işlemesiyle hasadıyla damak tadıyla diğer bitkilerden ayrıcalığı vardır yaşantımızda. Haşhaş ekilecek tarla eğer yağmur zamanı gecikmişse sulandıktan sonra tarla tava geldiğinde tohum tarlanın yüzüne saçılır. Saçma işi özel beceri ister. Az saçarsanız tarlada seyrek biter. Sonradan üzerine saçmak zorunda kalırsınız. Çok saçarsanız tarladaki bitki çok sık bittiğinden çapalarken çok zorluk çekersiniz. Bu yüzden tam usta olmayanlar kumla veya kuru toprakla harmanladıktan sonra saçarlar. Diğer bitkiler ekildikten sonra üstüne sürgü çekilirken haşhaş tarlası sürgülenmez. Haşhaşın ilk çapası hava koşullarına göre Mart ayı içinde yapılır. Yeşil haşhaş bitkisi bu dönemde salata yapılarak veya yeşillik olarak sofralarımızda tüketilir. İkinci çapa Nisan-Mayıs aylarında yapılır. Bundan sonra tomurcuğa kalkıp büyüyen haşhaş bitkisi mor-beyaz çiçekleriyle bulunduğu yerleri süsler. Çiçeklerini döktükten sonra kelle dediğimiz kapsüller oluşur. Buraya kadarki anlatımı birçoğunuz bilirsiniz. Asıl anlatmak istediğim kellerin çizilmesi ve afyon maddesini içinde bulunduran nesnenin sıyrılarak alınmasıdır.
Bıçak sapı gibi düzeltilmiş ağaçların ucuna tırpan kırığı parçalarının bıçak ucunun keskin yüzü gibi yerleştirilmesiyle oluşan ve adına afıyan cizgisi denilen araçla güneş iyice kızdıktan sonra bir afıyan kellesi sol el ile tutulup sol elin başparmağı kellenin üstünde. Aynı elin işaret parmağı ile orta parmağın arasına da alt kısmı sıkıştırılıp tam orta yerinin üçte ikilik bölümü hafif kesilerek dolaşılır. Buna afıyan çizme denir. Özel bir ustalık ister. Çok yüzeyden çizilirse süt çıkmaz. Derin çizerseniz kelleyi bölersiniz hem süt çıkmaz hem de haşhaşın oluşumunu engellersiniz. Çizilen kellelerin olduğu bölümde dolaşırsanız hem süte zarar verisiniz. Hem de sütü dağıtırsınız üzerinize bulaşır. Çizilen sütler ertesi gün sıyrılır. Ağzı ekmek teknesi biçiminde kendimize gelen tarafında sapı olan ve sapa yakın yeri açık orada yine tırpan kırığı parçasının yerleştirilmesiyle oluşan. afıyan bıçağı ile kelle çizerkenki gibi tutulup çizilen bölüm dolaştırılarak toplanan sütün bıçağın içine toplanması sağlanır. Toplanan madde sütün kahverengine çalan rengi ile kabuğun üst kısım renginden oluşan ak karışımıdır. Alındıkça köşeden beri doğru bıçağın içine sıkıştırılarak doldurulur. Bıçak dolunca boşaltılır. Alma işi günün erken veya ikindi sonrası döneminde yani serinlikte yapılır. Bizim haşhaş tarlalarımız genellikle Harmanaltı ile Sıran söğütte olduğundan o yılların tek kiremitli çatısı olan şimdiki eski okul diye tanımladığımız bina rahatça görülürdü. Yaz mevsiminin sıcağında kiremitlerin üst kısmında bir dalga sürekli hareket halinde görülürdü. Bunun kiremitlere vuran sıcağın geri yansımasından olduğunu ancak öğretmen okuluna gittiğimde öğrenebilmiştim. Beni hem eğlendiren hem yoran önemli olaylardan biriydi. Afıyan çizimi dönemiyle efek biçme dönemi çakıştığından yavaş giden yaşantı birdenbire hızlanırdı. Küçük- büyük herkese iş bulunur veya köye gelecek yabancılardan çekinildiği için çocuklarda tarlalara taşınırdı. Yine böyle bir günde güneşte yanmasın diye hendeğin kıyısına beni yatırdıklarında acı ile uyanıp bağırmaya başladığımı anımsıyorum. Meğer başımı koyduğum yerdeki çavdar kellesi kulağıma girmiş. Uyanıncaya kadar bilmemişim. Benim ve anamın bağırışlarına bizim tarlada insan çoğalıverdi. Vücudum büyük baskılar altında kaldı. Ne olduğunu anlayamıyordum bile. O sırada beni tutmuşlar işin uzmanı kadınlardan birisi koca iğne diye adlandırdığımız yorgan iğnesi ile çavdar kellesini kulağımdan çıkarmış. Çocuk gurtuldu çıkdı çıkdı ! dediklerini duydum o arada korkudan uyumuşum. Tarlalardaki çizim ve alım işleri bitince afıyan sakızı çok az suyla sulandırılıp hamır yoğrulur gibi yoğrulup özleşmesi sağlanırdı. Büyüklüğüne göre bir veya iki parça gülle gibi yuvarlak şekil elde edilirdi. Bu toprak mahsulleri ofisine verilirdi. Tahmini değerden az olduğunda komşular birbirinden ödünç alarak eksiği giderirdi. Çünkü eksiğin nedenini anlatabilmek çok zor olan olaylardan biriydi. Çizme işi bittikten sonra kadınların zamanı varsa yeşil kalmış canlı kellelerin önce çizilmemiş bölümünden çizdikleri yerden yeniden çizip süt alırlar ve buna sırt denirdi. Bunun kazancı evdeki kadınların özellikle de genç gelin varsa onların olurdu.
Olgunlaşan kelleler sarıdan uçuk kahverengine doğru renk alınca ek gibi duran boğazından koparılırdı. Buna haşhaş kırma denirdi. Kırılan haşhaş günde kızdırılıp kırılır elenir pazarlanır. Kalanı yağ için, börek için pekmezle karıştırılıp banmak için yıkanır eve konurdu. Gerekli oldukça dığan dediğimiz tavalar içinde kavrulur ve her evde bulunan haşhaş taşlarında sürtülürdü. Kırık kapçaklar bir zamanlar şimdiki spor tesislerinin bulunduğu harmanın kenarlarına dökülürdü. Bunu yiyen hayvanlar daha iştahlanır insanlara saldırırdı. Bu yüzden çok kasılan kendini beğenmiş insanlara “çığ yemiş dombay gibi ne ofudup duruyon” derlerdi. Sonraları bu kapçaklar birileri tarafından alınıp götürüldü. ABD de işlenerek sakız çıkarıldığını daha sonraları öğrendik. Bir dönem haşhaş ekimi yasaklandı. Yaklaşık dört yıl ekilmedikten sonra ilimize adını veren ekim yeniden başladı ama o çizme toplama yani afıyanı görme olayı olmadı artık. Harmanlara dökülen gapçıklar TMO tarafından alınmaya başladı. Son yıl tapusu olmayan tarlalara ekim yaptırılmama durumu ortaya atılınca kasabamızda haşhaş ekimi yok denecek kadar azaldı. Dileriz yönetme düşüncesindeki kişiler bu olumsuzluğa bir çözüm bulurlarda hem üretici kazanır. Hem de Bolvadin ilçemizdeki Alkoloid fabrikası hammadde sıkıntısından kapanmak zorunda kalmaz. Günlük yaşamımızda her zaman yeri olan haşhaşın bilebildiğim elli yılı aşkın öyküsü bu. 06.03.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER–14: PULLUKLAR

Toprak işlemede en yaygın kullanılan araç pulluklardır. Pulluklar toprağı parçalar, çevirerek devirir, gevşetir anız ve yabancı otları toprağa gömer. Gazi hazretleri, her yıl dış ülkelerden getirilen pulluk ve tarım araçlarının bir kısmını paramızın dışarıya gitmemesi için ülkede yapmak ve Türk çocuklarına da sanat öğretmek isteğindeydi. Anadolu köylüsünün yüzyıllardan beri kullandığı, toprak üzerinde yalnız bir çizgi açan karasabanın kaldırılmasını ve yerine pulluk kullanılmasını isteyen Gazi hazretleri, 1930 senesinde çiftlikte bir pulluk üretimevi kurdurarak pulluk ve bazı tarım araçlarının üretimini başlatmış ve çiftçiye ucuz pulluk sağlamıştır.

Pulluk tabanı: Özellikle tarla tarımının yapıldığı arazilerde en büyük sorunlarımızdan biri pulluk tabanı oluşumudur. Hepimiz asfalt yapımını görmüşüzdür? Toprağı sıkıştırmak için silindirlerle geçer dururlar. Peki, şimdi düşünelim. Bir sene boyunca; tarlayı sürerken, ekerken, biçerdöverlerle hasat ederken tonlarca ağırlığındaki araçlar tarlamıza kaç defa giriyor ve tarla toprağını bir silindir gibi kaç defa bastırıyor.  Bir yıl boyunca bu tarla toprağını pulluk derinliğinde (20–25 cm) kabartıyoruz. İşte bu her yıl aynı derinlikte kabarttığımız toprak derinliğinin hemen altında sert, geçirimsiz ve betonlaşmış bir tabaka oluşuyor. Bu tabakaya pulluk tabanı diyoruz.
Pulluk tabanı oluşan tarlalar 35 cm yüksekliğinde beton havuzlarda toprak koyup tarım yapmamıza benziyor. Bu sert tabaka suyun yararlı kullanımını engeller. Yağmur ve sulama suyunun bu tabakadan geçimini engeller. Çamurlaşma ve suyun daha çabuk buharlaşarak kaybolmasına neden olur. Bitkinin sıcak günlerde toprağın alt tabakalarındaki suyu kullanmasına engel olur. Bu şuna benzer; saksının tabağına koyduğumuz su bir süre sonra saksı tarafından emilir. Üstteki su kayboldukça alt tabakalarda bulunan su yukarıya doğru yürür. Bitkinin en gereksinimi olduğu zamanda bu sert tabaka suyun geçimini engeller.
Bitki köklerinin toprakta hareketi sınırlanır ve kök gelişmesi engellenmiş olur.
Dip kazanla bu pulluk tabanın kırılması yani patlatma yapmamız gerekiyor.
Dip kazanın işleyici ucu sert tabakanın hemen altından geçmelidir.
90 cm aralıklarla tek yönde dip kazan çekilmelidir.
Kuru tarım alanlarında 3 yılda bir kez uygulanmalıdır.
Sert tabakanın kırılması işlemi kesinlikle arazinin kuru olduğu Temmuz, Ağustos, Eylül aylarında yapılmalıdır. Her yıl toprak işleme derinliğini değiştirmemiz pulluk tabanı oluşumunu azaltır.

Diğer işlerde olduğu gibi tarımsal çalışmalarda da bilimsel olalım. Küresel ısınmanın ilk görülmeye başladığı bölüm ve etki alanı tarım. Gerekeni gerektiği düzen içinde yapmak kişisel ve toplumsal çıkarımızadır. 03.03.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER-13:  KARASABAN

 Tarım ve toprak işleri insanlığın var oluş süreciyle birlikte gelişerek olagelmiştir. Geleneksel toplum İsa’dan Önce 6000 de karasabanın bulunuşuyla başlar. Karasaban toprağın altını üstüne getirmek için yapılmış, genellikle sert iki ağacın birleşmesinden oluşur. Ağacın sivri olan yerine takılan özel yapılmış   saban demiri denen parçayla toprağın aktarılması sağlanır. İkinci parçanın ucuna boyunduruk denilen sabanı çekecek hayvanların bağlanacağı bir düzenek takılır. Uzunca oku, okun ucunda gevelesi, gevelenin arkasından öküz veya manda derisinden yapılmış kayışla boyunduruğa bağlanan öküzler, arkada buylu dediğimiz meşeden yapıla tutulan ve demir takılan bölümü, ucun gerisinde buyluyla oku bağlayan ağaç.  Hayvan gücü kullanılarak yapılan tarım, başka bir deyişle karasaban devrimi, insanın tükettiğinden fazla üretmesine neden olmuştur. Bu durum toplumun yeniden organizasyonu ile sonuçlanmış ve devlet kurumu doğmuştur. Ancak 10. yüzyılda karasabanı kullanan Avrupalı köylü bir yıl çalışarak ürettiği 300 kilo ürünü, bu kez 6 ayda üretmeye başladı, geriye kalan süre içinde yaptığı fazladan üretimi ise ticaret yapmak için kullandı.

1927 yılında çiftçi ailesinden yüzde 70  inin sadece kara saban ile toprağı sürdüğü ortaya çıkmıştır. Toynbee “ Köylülerin kullandıkları tarım yöntemleri tarihin alaca karanlığındakinden ayrı karasaban, hala en gözde tarım aracıydı” demiştir. Karasabanla ilgili şöyle bir öykü anlatılır:

B ir  adam sabah çift sürmek üzere hazırlanır. Tohumunu eşeğe, yükler azığını alır. Öküzlerini önüne katar. Tarlaya çift sürmeye gider. İki üç evlek sürer son evleğin yarısına gelince sabanın toprağı aktarmadığını görür. Çeker sabanı bakar ki saban demiri kırılmış. Sürdüğü çizileri takip ederek kırılan demiri bulur.  Kırılan iki demir parçasını orada toprakla kardığı çamurla yapıştırır. Bir çizi çıkmadan bakar ki saban demiri kırılmış. Demiri çıkarır bakar ve derki şu Allah ın işine bak yine aynı yerden kırılmış der ve hayretini belirtir.

Karasaban çizgiyi geniş açsın diye okla buylunun bağlı olduğu bölüme kuşburnu çalısı takılır. İşte böyle bir çalıyı uzun otlar takılmış alıvereyim diye öküzlerin arkasından tuttuğumda elimin yarı çamurlu kanlar içinde kaldığını gördüm.Çok acımasına karşın babamdan gizledim.Bilse neden tuttun diye azarlayacaktı. Bende o azarı göze alamazdım.

Boyunduruk karasaban veya pulluğu çekmek için kullanılan hayvanların boynuna takılan ağaçtan yapılmış bir araçtır. İki ağaç ince demir veya sert ağaç parçalarıyla birbirine tutturulmuş uçları hayvanların boynu girecek kadar açık bırakılmış kaçmamaları içinde zelve denen demir veya ağaç parçalarının girebileceği delikler hazırlanmış bir araçtır. Boyunduruğun alt ucunda meşeden yapılma kapak dediğimiz delikli düzenek vardır.ağlantıyı zelveler yapar.

İşte şimdi anı özelliğinde bazı işyerlerinde gördüğümüz karasabanın benim bildiğim geçmişi.Nerelerden nerelere? 02.03.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER -12: YAĞMIRCIK ÇIĞRIŞMA

Çocukların yağmur duası

Çocukların birlikte iş yapıp kaynaştığına ve oyun oynarken bile iş başarmanın güzelliğine eriştiklerine tanık olacağız. Evlerde, köşe başlarında büyükler yağmur yağmasının gerekli olduğu veya yağmasının geciktiğini söylemeye başladıklarında mahallenin çocukları kendi aralarında örgütleniverirlerdi. Elimize bir ümzüklü ocak bardağı alıp köyün yukarısında bulunan inden ümzüklü ocak bardağını doldurup mahallemizdeki evleri gezmeye başlanırdı. Evin kapısına varıp koro halinde:

Teknede hamır,
tarlada çamır,
ver ALLAH ım ver,
sicim gibi yağmur ver.

Arkasından da:

Yağmırcığım yağ ister,
kaşık kaşık bal ister,
koç koyunlar kurban ister,
köpekler harman ister,
ver ALLAH ım ver sellice sulluca yağmur ver.
diye sesimiz elverdiğince bağırarak dua edilirdi. İleri yaşlara gelince bu tekerleme-yakarış karışımında bir yanlışlık olduğunu düşünmüşümdür. Koçların koyunların kışlık yiyecekleri harmanın verimiyle, köpeklerin mutluluğu da özellikle kurban kesimi sırasında onlara verilen et parçalarından olsa gerektir. Yanına vardığımız evin ev sahibi de bulgur, yağ, yumurta, tuz veya ekmek verirse elimizdeki ocak bardağından kapısına su dökülerek gapınızı sel alsın gitsin derdik. Bu gerçekte yeteri kadar yağmır yağsın dileğiydi. Vermezse dökülmezdi. O zamanlar bir garip inanış vardı. Eğer evden bir kişisi görmeden bir damtaşının oluğu çalınırda pilav pişirilen haranının altında yakılırsa mutlaka yağmur yağar. İşte bu inanış her yağmurcukta bir veya birkaç oluğun yakılmasına neden olurdu. Oluk dediğimiz aygıt söğüt ağacının üst tarafının oyularak kanal yapılıp dam başındaki akıntılı tarafa uç kısmına büyük taş bastırılarak yağmur sularını aşağıya akıtmaya yarardı. Oluğu çalınan dam başı sahibi bunu bilirse kızar gibi yapar ama yine bağışlardı. Hemen yenisini yapar veya usta birisine yaptırıp yerine koyardı. Bir oluğu çalınan evin oluğunun bir daha alınmamasına özen gösterilirdi. Böyle bir olay gerçekleşse bile çocuklar veya büyüklerce yapılan uyarı sonucu oluk geri dam başıya atılıverirdi. Ama herkes evinde olandan mutlaka verirdi. Yılda bir kez falan bu işi yaparken tavık veren çıkardı. Tavık olduğu zaman yağmırcık coşkusu daha artar, katılım daha çok olurdu. Eti çok az çocuk görürdü. Düşünün bir inek veya öküz kellesiyle bir düğün edilirse etin değerini. Bulgurumuz ve tavuğumuz tamam olunca bize bunları pişirecek bir aba, teyze, nine bulmak için koşturulurdu. Yalvar yakar azıcık nazla bile olsa birisi aşçılığı üslenirdi. Yağmırcık çığrışırken toplanan araçlar üç yol ayrımında pişirilmeye çalışılırdı. Burada pişen bulgur pilavları daha tatlı gelirdi çocuklara. İçindeki katkıların değişik ve bol olmasından mı? Yoksa kalabalık içinde yeniliyor olmasından mı bilinmez? Orada aş yemek için uğraş verilirken şimdiki çocuklara ise zorla yedirilmeye çalışılmakta. Bolluktan mı? Toplu iş görebilme yeteneklerimizin gittikçe azalmasının çocuklara yansımasından mı? Bu da toplumbilimcilerin ilgi alanı gibi. Koşullar uygunsa pişirilen yiyecekle köy pınarına gidilirdi. Ellerimizde birer tane kaşıkla orada iliyenlere (toplu yemek yemelerde kullanılan büyük bakır sahan) dökülen bulgur pilavı gülüş çığrış yenir ve âmin denirdi. Sonra çayırlıkta ağaçların gölgesinde çeşitli oyunlar oynanırdı. O zamanlar lağım kokusu veya çevre kirliliği yoktu. Köypınarı çeşmesinin suyu kasabanın en güzel içme suları içindeydi. Geriler dönüp bunları şimdi akıl süzgecinden geçirince çok güzel bir oyun, çok güzel yardımlaşma, çocukların paylaşmayı öğrenmeleri ve dayanışmanın en güzel örneği olduğunu düşünüyorum. Tertemiz duygular ile bugünkü biz büyüklere ne güzel ders veriliyor? Ders alabilenlere, alabileceklere ne mutlu. 28.02.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER- 11:Çamaşır makinelerinden önceki kadınların çilesi
GEYCEK YUMA

Kasabamız dilinde uzun sözcüklerle konuşmak çok sevilmez. Bu yüzden giyecek yerine geycek, yıkanması gereken kirli çamaşıra çıkmış denir. Geycek yuma ve çıkmış yuma eş anlamlı olarak kullanılagelir.

Çamaşır makineleri yokken veya daha evlerimize girmemişken çamaşırlarımız Ilıcada, Arapların değirmenin üstünde, Yumrukayada, Karşıyaka çeşmelerinde yıkanırdı. Çamaşırdan Birgen önce muhtarlıktan çamaşır çalısı kesme izin belgesi alınıp birkaç kadın birlikte veya evlerinden bir erkekle kadınlar koruya gider, yarın çamaşır kazanının altında yakılacak meşe odunlarını hazırlayıp sırtlarına sarınarak çamaşır yunacak yere getirirlerdi. İzinsiz çalıları korucular yakaladığında tahraları ve çalı iplerini alır, ayrıca ceza yazdırırlardı. Çamaşır günü sabah erkenden yorgan çarşafları sökülür, yatak çarşafları çıkarıldıktan sonra temiz çamaşırlar kazanın içine, çıkmışlarda ayrıca çarşafa doldurulur sırtta veya eşekle götürülürdü. Özellikle Ilıcada baş kazan yerini kapabilmek için erken davranılırdı. Burası hem yağmura-yele siper, hem de temiz suyun çıktığı kaynağa çok yakındı. Çamaşıra evin tüm kadınları ve kızları ile ergenliğe ulaşmamış erkek çocukları giderdi Sabunu tutumlu kullanmak, az sabunla çok çamaşır yıkamak övünülecek ustalıktı. Sabuna destek olsun diye kil ile önceden ıslatılarak hazırlanmış olan meşe külü suyu kullanılırdı. . Çamaşırlar soğuk su ile bir kat yıkandıktan sonra yığılan geycekler sabun, kil ve sıcak suyla ağartma işleminden bir kat daha soğuk suda sıkılır, sonra ocaklara vurulan kazanların sularına kil katılıp çıkmışlar içinde kaynatılırdı. Çıkarıldıktan sonra sabun sürülerek geycek taşlarında sürtülerek yıkanırdı. Sonrada durulanıp taşların üstüne, çalıların üstüne veya otların üstüne serilerek kurumaya bırakılırdı. Geyceğini bitirenler kazanlarını devirdikten sonra iyice yurlar(yıkarlar) ve yeniden su doldururlardı. Bu sular kaynayasıya kadar oymak kurularak hazır azıklarla yemek yenirdi. Yendikten sonra çocuklardan ve yaşlılardan başlayarak çamaşırda bulunanları geycek taşlarına oturtarak yurlardı. Yıkanan yaşlılar yemek hazırlığı için veya üşümemesi için eve yollanır, çocuklar taş kuytularına yatırılırdı. Orada yunarken sırtımıza sürülen killerin acısını sırtımda şimdi bile duyar gibi olurum.

Çamaşırlar toplanıp evlere dönülürdü. Bu işlerde yardımlaşma çok olurdu. Özellikle kadınlar saçlarını yazarken(örük açıp az ıslattıktan sonra saçların taranması) ve yıkanırken birbirlerine yardımcı olurlardı. Evlerde yunan az çamaşırlar çeşme başlarındaki taşlarda veya yukarı Koca çeşmenin çamaşırhanesinde durulanırdı. 26.02.2007

YİTİRİLEN DEĞERLER-10 : tarım teknikleri gelişince
HARMAN ve EKMEK


Eskiden Bahçelievler Mahallesinin büyük bölümü, okul ve sosyal konutların bulunduğu alan ile Atatürk Spor Tesislerinin bulunduğu alan harman yeriydi. Harman yeri alanı neden bu kadar genişti. O kadar geniş olmasına karşı yine de yetmiyor zaman zaman harman yeri kavgaları eksik olmuyordu. Günlerce tarlalarda ekinler biçilip destelenir, arpalar burçaklar nohutlar gece kırlarda yatılarak yolunur tarlalarda goşat yapılırdı. Daha sonra bunlar deleceli kağnılara öküz arabasıyla veya at arabasıyla harmana taşınır rampas dediğimiz yığınlar oluşurdu. Harmana getirme işini bitirdikten sonra rampas yuvarlak biçimde dağıtılır, buna sap saçma denirdi. Harman yerleri dar geldiğinden sap saçma işide kalın ve yüksek olurdu. Saçma işinden sonra ya saçan insanlar kendileri veya boyundurukta koşulu öküzlerle ya da koşumlu atlarla üzerinde gezinilip yassıltılırdı. Bizim öküzlerimiz olduğundan harmanın iç tarafına gelen öküzün kuyruğundan tutularak hem düzgün dolanmaları sağlanır hem de sapların içinde düşmekten kurtulurdum. Bundan sonra düyen(döven) koşulur. Üzerinde dönülmeye başlanırdı. Düyen sürmenin inceliği her dönüşünde değişik yerlerine uğratmaktı düyeni yoksa harmanı samana dönüşme işi geç olurdu. Hayvanlar kendi halinde giderse veya düyenin üzerindeki kişinin yönetim becerisi zayıfsa hep aynı yerden giderlerdi. Buna bir yolaktan gitme denirdi. Büyüklerimiz harmana bakışta bu durumu gördüklerinde kızarlar hatta döverlerdi. Onlar gelipte bugün bir yolaktan gitmeyi huy edinmiş yöneticilerimizi görselerdi. Ellerine geçirdikleri üvendire, kamçı, dirgen, annat, çalgı yaba ve çekgilerle nerelerine vurulurdu acaba? Harmanın yüzündeki saplar saman durumunda gözükmeye başlayınca birinci aktarma işi dirgenle yapılırdı. Aktarma harmandaki sapların ters yüz edilmesi olayıydı. Aktarmadan sonra büyük deste parçaları görünüyorsa bu parçaların dirgenle küçültülmesine veya üçüncü aktarmada sap çok görünüyorsa sapları üste çıkarma işleminin yapılmasına evsme denirdi. Bu aktarmadan sonrada hayvan gezdirme işi yapılırdı. Hayvanlar düyene koşulur üzerinde bir kişiyle düyen sürmeye başlanırdı. Yolak yapmama dışında düyendeki kişinin öteki önemli görevi sıçan öküz veya beygirin boklarını harmana düşürmeden boksak denilen kabı hayvanın arkasına yetiştirip tutarak sürülen harmanın dışında uygun bir yere döküp gelmekti. Bu eksiklik veya gecikmenin bedeli de yukarıdaki gibi azar veya sopa ile cezalandırılırdı. Harmanın yüzü samanlaşınca dirgenle ikinci aktarma yapılırdı. Bu işlemden sonra düyen sürme işlemi sürdürülürken bir kişide sorkun söğüdü dallarından veya sığır kuyruğu(bir çeşit ot) dallarının bir araya toplanıp bağlanmasıyla oluşan çalgı dediğimiz araçla harmanın kıyısındaki saplar harmanın içine katılırdı. Artık saplar az görülmeye başlayınca harman küreği dediğimiz çam ağacından yapılmış küreklerle üçüncü aktarma yapılırdı. Düyen sürme işi sürerken harmanın yüzü yarı saman yarı kes durumuna gelince dördüncü- buna son aktarmada denir- aktarma yapılırdı. Harmanın çevresi bu kez boyu bizim boyumuza yakın uzunlukta pirenden veya süpürge otu dediğimiz otlardan özel olarak bağlanıp üst tarafına söğüt ağacından yapılma sap geçirilmiş süpürgelerle süpürülürdü. Bundan sonraki sürme samanın inceltilmesi veya açılmadan kalan başakların açılımının sağlanarak saman içine boşaltılmasına yönelik düyen sürme çalışmasıydı. Artık harmanı öldürdük denirdi. Bu harman, harman küreği ve tırmıklar yardımıyla kuzeydoğu yönünde uzunca toplanırdı. Buna harman yığma denirdi. Yığılan harmanın tabanı harman süpürgeleriyle süpürülüp üzerine atılırdı bu süprüntüler. Harman yığıldıktan sonra üzeri küreğin arkasıyla vurularak düzeltilirdi. Bu dalaz dediğimiz hortuma benzer rüzgârdan ve yağabilecek yağmurdan zarar görmemesine yönelik bir çalışmaydı. Bundan sonra başka bir rampas harmanlanıp saçılır ve aynı işlemden geçirilirdi. Arkadaşlar bir araya geldiklerinde “Kaç harman öldürdünüz?” diye sorulurdu.
Bazı yıllar harman döneminde uzun zaman yel esmezdi. Harmanlar yığılır, düyen sürme işi biter günlerce yel esmesi için harmanda beklenirdi. Yel esecek ki yığılan harmanlar savrulup deneyle saman birbirinden ayrılabilsin. Yığılan harmanın yirmi beş santimetre kadar önüne ince söğüt dallarının kalın uçlarının sivriltilip düzeltilmesiyle yapılan çubuklar dikilirdi. Çubuklar eşit aralıklarla dikilip harmanın uzunluğuna göre iki ile yedi arasında olurdu. Harman savurmak işi yaba dediğimiz çam ağacından yapılma dört parmaklı aletle yapılırdı. Yabaya harmandan yeterince alınan saman-dene karışımı yabanın yel esen tarafa doğru kır beş-altmış derecelik eğimle çevrilip yukarı savrultulmasıyla deneler yel tarafına düşer, samanlar çubuklardan öbür tarafa geçerdi. Çocuklar harman savurma işine girmek için çabalar, büyüklerde deneleri kaçırırsınız diye o işe yanaştırmazlardı. Çocuklar belki de büyüdüklerini kanıtlamak için bu işi yapmak istiyor olabilirlerdi kim bilir? Savrulan samanlar çubukları alttan bir karış kadar örtünce harman küreğiyle çubukların dibinden başlanıp kürek ağzından biraz genişçe alınıp ileri atılırdı. Bu işleme saman yarma denirdi. Bu işi savurma işinde çalışmayan eli boşlar varsa onlar yaparlardı. Saman dene karışımı azalınca yelin estiği yönde deneler kızarmaya başlar. Savrulma işlemi sırasında en çok sevdiğim aşama bu bölümdür benim. Çekilen bunca emeğin karşılığının alınmaya başladığını görmek sevinci kaynağı belkide. Denesi çoğalan samanı alıp yukarı kaldırıp savurmak zor olduğundan en usta savurucu yelin estiği yana geçerek savrulmuş buğdayları samandan savurarak ayırır. Buna çeç ayırma denir. Ustalık çecin içinde saman bulundurmamaktır. Yoksa samanlı çeç daha sonraki işlemlerde çok yorar. Kalan harman kalıntıları da savrulup saman bir yana deneler çeç olarak öte yana ayrılır. Harmanda bulunanlar iki kümeye ayrılır. Bir kadın elinde gözerle harmanın temiz bir yerine dikilir. Bir başkası kalbura doldurduğu ekini gözere döker oda sağa sola sallayarak deneyi çalkar. Üstüne gelen kesler ile ezilmemiş başakları ayırıp yan tarafa döker. Buna denenin çalkanması denir. Çalkanan dene çuvallara doldurularak gelecek dönemin tohumlukları ayrıldıktan sonra deymenlik(değirmene gidecek unluk buğday), bulgurluk, göcelik olarak çeşmelere ya da çaylara yumaya(yıkamaya) götürülür. Harmandaki ikinci küme savrulan harmanın dağılmış olan samanlarını harman küreğiyle toplar ve yığar. Yerde kalan samanlar süpürülüp saman yığınının üstüne atılır. Bütün harmanların savurma işi bittikten sonra harman dibinde kalan artıklar bunlara badas denir. Savrulup içinden çıkan deneler tavuk yemi yapılır. Dene çalkama sonunda oluşan keslerde düyenle(döven) sürülerek açılmamış başaklardaki deneler yeniden çalkanarak alınır. Geriye kalan keslerde(saman irisi) fırın fışkısı yapmak için evlere götürülür. Samanların taşınması kağnı, öküz ve at arabalarına konulan kıl keçisi tüylerinden dokunarak yapılan geri dediğimiz araçlarla yapılırdı. Gerinin üst ucuna ucu çatal olan dayak takılıp kağnının önüne çakılmış tahtaya, arabada ise araba kasasının ucuna dayanıp dik dursun diye önde geri tutulurken büyüklerden biri saman yabasının azmanı durumundaki saman atkısı ile samanları arkadan ön köşeye doğru atmaya başlar. İşte bu anda bütün tozlar size geldiğinden epey zorluk çekersiniz. Bu işten sonra elinize yaba veya dirgen alıp gerinin üstüne çıkarsınız. Ön göpcükten(gerinin köşesi) başlayarak çekerek doldurmak ve çiğneyerek geriye çok saman yüklenmesini sağlamak sizin görevinizdir. Arkadan samanlar yere dökülmeye başlayınca arka göpcüğün(köşe) dayağı dikilip gerinin arkası iple çitilerek kapatılır. Çitme geri ipiyle gerinin arkasındaki iki parçalı kulağının birleştirilip deliklerden geçirilerek kabaca örme işidir. Çiğneyici arkayı kaydırdığı samanla ve atıcının attıklarıyla doldurup çiğnemeyi sürdürür. Geri dolunca yerde saman çoksa samanın üstüne atlar. Az ise saman atıcının yardımıyla geriden iner. Geri köye samanlığa götürülüp boşaltılır.

Bu bölüm traktörden önceki dönemi bilmeyenler için masalımsı gelir, ilginç mi gelir bilemiyorum. Ancak tam çekilen sıkıntıları yazımda yansıtamadığımı açık yüreklilikle söyleyebilirim. Bu eziyetli uğraş nedeniyle belki eskiler ekmeği kutsal bilip onun bir kırıntısının bile çöpe gitmesine gönülleri elvermez. 21.02.2007 

YİTİRİLEN DEĞERLER- 9 : KAĞNILAR


Başta kurtuluş savaşımız olmak üzere bir dönemin en gözde ve en önemli ulaşım aracı kağnılarımız. Tüm komşu evlerde iki öküz tarafından çekilen kağnılar vardı. Bazen bu kağnıya doluşur tarlaya çifte, tırpana , harmana giderdik. Çoğu zamanda harmana biçilmiş veya yolunmuş ekin taşırdık. Yol boyunca çocuk bağrışmaları ve kağnı sesinden oluşan bir koro bizlere eşlik ederdi. Hiç duymamış olanlara bu müzikli inilti sesini anlatmak sanırım olanaksız. Özellikle sabah erken saatlerde yada akşam geç vakitlerde daha iyi duyulan bu ses beni halen etkilemektedir. Tekerlekler döndükçe iki ahşabın birbirine sürtünmesi sonucu oluşan bu gıcırtılı sesin daha iyi çıkması için kaymak, yoğurt veya sabunun eritilmesiyle oluşan özel sıvı sabunluk dediğimiz öküz boynuzu kabının içine ucu çaputlu değnek biçiminde gereçle sürülür.Bu hem ses çıkarması hemde sürtünmeden dolayı yanıp kırılmaması içindir. Hatta bazı yörelerde kağnısı iyi ötmeyenin horlandığı bile söylenir. Köyün yaşlıları ise daha kağnı görülmeden uzaklardan gelen sesinden kimin kağnısı olduğunu hemen söyleyiverirler. Kağnının en önemli özelliği iki öküz tarafından çekilmesi ve tamamen ahşaptan yapılmasıdır. Azının iki ucuna takılan tümü tahta olan bu tekerler çamur tutmaması için genelde çam ağacından yapılıp, aşınmaması içinde etrafına 2 cm eninde demir çember geçirilir. Öküzler arasından geçen uzun bir üçgen şeklindeki “ok” ana yapıyı oluşturur. Bu okun ucuna boyunduruk bindirilir. Uzun bir tahtadan oluşan boyunduruğun iki tarafındaki üstü çam, altı meşeden yapılmış bölümleri “zelve” lerle birbirine kayışla da öküzlerin boynuna bağlanır. Kağnının üçgen şeklindeki oklarının her bir parçasına kravat, uçtaki meşeden yapılmış boyundurukla kayışı tutan yuvarlak ağaçlara gevele, öküz veya manda derisinden yapılmış kayış, kravatların altında yine çamdan yapılmış buylular, onun altında da iki tekeri birbirine bağlayan meşeden yapılmış eysen ve eyseni iki tarafından kavrayan azılarda meşeden olurdu. Normal zamanlarda iki tarafına ağaçtan yapılmış kanatlar sokulurdu. Ekin getirme zamanı meşeden yapılmış delece vurulurdu. Ekin taşımak için dağlardaki tarlalara akşamdan gidilip orada yatılarak şafakla birlikte ekin sarılıp yollara düşülürdü. Doğrudan çiftçilikle uğraşmayan komşuların ekinleri veya güzel çiçekli sonrada güzel samanı olan efekleri her sabah bir komşunun olmak üzere toptan kağnıcılar toplanarak getirilirdi. Bu kadar anlatımdan sonra Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın güzel şiirini de burada okumak gereklidir sanıyorum.15.02.2007     

YİTİRİLEN DEĞERLER- 8: ODUN MECİSİ(İMECESİ)

Kasabamız düğünlerinin eskiden bir hafta sürdüğünü kırk yaştan daha genç olanlar pek anımsayamaz. Düğünler Perşembe günü kına yakımıyla başlar, ertesi hafta Perşembe gelin alımı ve bir gün sonraki belek dağıtımını da sayarsak sekiz gün sürerdi. Bugün anlatacağım konu kına yakıldıktan sonraki Salı gününün olayı olan odun mecisidir.
O dönemde motorlu araç yoktu. Buna karşın hemen her evde bir eşek bulunurdu.Hani Nasrettin Hoca fıkralarının önemli kahramanlarından Karakaçan. Salı sabahı sabah ezanından sonra köyün gençleri eşeklerini tahralarını hazırlar hep birlikte Akharım Kasabasının arka kısmındaki Ahır dağlarına Davşınak odunu kesmeye giderlerdi. Davşınak ilginç bir çalı-ağaç tipidir. Bir kökten çok sayıda dal verir. Odun edilecek davşınak önce köküyle birlikte asılınarak kökünden yolunur. Çok ince dalları ayıklanıp diğer parçaları ayrılır. Bir davşınak çalısından yarım kucak kadar odun hazırlanır. Odun iki denk=bir yük olarak hazırlandıktan sonra eşeğin semerine sarılıp en hızlı bir şekilde köye dönme yoluna bakılır. Çünkü ilk gelen eşeğin gencine düğün evi tarafından ödül olarak bir peşkir verilir. Bu peşkirin parasal değerinden öncelikle onursal değeri yüksektir. Birincilikle bitirenlerin ayrıcalığı ve üstünlüğü yıllarca anılarda anlatılır dururdu. Ayrıca bizim kuşak ve üstü davşınak odunundan çok güzel yer çeliği yapıldığını bilir. Oldukça sert ve dayanıklıdır.
Odun mecisinin amacı hem düğünde yakılacak odunun karşılanması, hem de kışlık yakacak gereksiniminin karşılanması açısından önemi büyük olurdu.
Şimdiki yaptığımız veya düşündüğümüz çalışmalarda odun mecisinin günümüze uyarlanmış şekli değil mi? Gelin öyleyse destek olalım. Destek verelim. Unutmayalım birlikten kuvvet doğar. 11.02.2007          

YİTİRİLEN DEĞERLER- 7:KUYULAR VE PINARLAR

Kuyuların kasabamızın geçmişinde önemli yeri vardır. Köy içinde, Karataşta, Kocakırda , Kızılağılözünde, Galderesinde, Kocaköprüde, Karapınar önünde, Gedikardında, Sığırovasında, Çayırarmudunda ve Ulualanda sıralanmış olarak su gereksinimini karşılamak için uğraşırlardı.Hepsinin çevresinde varlıkların girişini engellemek için taştan bilezik biçiminde korumaları vardı. Birisini piknik yerinde görmüşsünüzdür. Üzerindeki zincir izleri zamanın üzerinde gösterdiği aşınmaların belgesi gibidir. Ay ışığı olduğu gecelerde üzerine eğildiğinizde gökteki ayın yansımasını kuyunun içinde görür gibi olursunuz. Nasrettin Hoca da aynı durumu görüp Ay kuyuya düşmüş diye kurtarma çalışmasına girmiş ya.
Her kuyunun bir kovası olurdu. Bu demir, ağaç veya sert lastikten olurdu. Buna kasabada çomçak denirdi. Çomçağın ucuna bağlı olan zincirin öteki ucu seren dediğimiz bir ucu yerde öteki ucu yukarda tahteravalli ağacı gibiydi. Kuyunun iki metre kadar yakınına dikilmiş çatal ahlat veya meşe ağacının kollarından geçirilmiş demir boru aynı zamanda sereninde ortasından geçerdi. Çomçağı kuyunun ağzından içeriye salladığınızda zincirle aşağılara gönderirken yerdeki uç yukarı kalkar, havadaki uçta kuyunun başındaki taş bileziğe değerdi. Bu sırada kova su ile dolar çekme işi başlardı. Kova sudan çıkıncaya kadar kolayca kendi başına çekilir sonra zorlana zorlana çekilirdi. O zaman bunun suyun kaldırma kuvvetinden olduğunu bilmez nasıl oluyor diye şaşar kalırdık. Yukarı çekilince çomçağın suyu taş bileziğn önündeki yalağa dökülür. Yalağın zıvana veya çeşmesinden elini tutarak içilirdi. Hayvanların içmesi içinde ayrıca yapılmış büyük yalaklar olurdu .Onlarda oralara dökülen suyla sulanırlardı.Kırlardaki çomçaksız serensiz kuyulara taşların arasına basa basa inilir, eldeki güğüm veya bardak doldurulduktan sonra geri yukarıya çıkılırdı. Son dönemde bazı kuyulara çıkrıklar takıldı. .Bazılarının ağızları kapatılıp tulumba takıldı ama çeşitli nedenlerle çoğu yok olup gittiler.
Yerden kaynayarak çıkan su kaynaklarına pınar denir. Bu pınarlardan kasabamızda çok vardır. En ünlüleri Köypınar, Akçapınar, Karapınar, Cergepınarı, Kepez Pınarı, Soğukpınar, Yanıkpınarı, Kuzoluktur. Son yıllarda bunlarda çeşme yapma özelliğinden taban sularının azalmasından yok olma dönemi içine hızla girmişlerdir.
Bazı değerler gereksinim kalmadığından yok olurken, bazılarını biz insanların bilinçsizliği yok etmekte ya da kullanılamaz duruma gelmesine neden olmaktadır. Öyleyse elimizdeki değerleri korumasını bilelim. 07.02.2007          

YİTİRİLEN DEĞERLER- 6: EL DEĞİRMENLERİ

Un değirmenleri dışında birçok evde el değirmeni bulunurdu. Alttaki yuvarlak taş sabit. Ortasında demirden bir ok bulunurdu. Değirmenin zibeği denirdi. Buna ortası delik ağaçtan yapılmış çakıldak takılırdı. Üstteki değirmen taşı saplı olur onu bir-iki kişi tutarak döndürürlerdi. Değirmende bulgur göce veya hayvan yemi çekilirdi. Bulgur-göce çekme işi hem imece biçiminde, hem de şenlik havası içinde olurdu. Bulgur çekilecek eve genç kız ve kadınlar toplanıp aralarında iş bölümü yaparlardı. Kimisi değirmenin başında olurdu. Kimisi çalışanlara börek döşeyip bunu fırında pişirir gelirdi. Bu börek bulgurun ince unundanda olabilirdi. Kimisi de çekilen bulgur göceyi elekten geçirir yani çalkardı. Bu işler görülürken hem güncel konuların değerlendirilmesi yapılır, hem de yöremize has en güzel türküler ve heyheyler söylenirdi. Bu kadar kalabalığın okusuz konukları vardı birde: Delikanlı erkekler. Bunlar türkü ve sohbet dinlemeye veya sevdiği kızı görmeye gelenlerdi. Genellikle evin büyük erkeklerinin bilgisi olmazdı bu konuklardan. İş sona erdirilip yemek yenirken delikanlılara da verilirdi yiyecek. Makineleşme sonucu artık bu güzel değerlerde yok olup gidenlerin içinde yerini aldı.
İşte yardımseverliğin, imecenin, hoşgörünün kol kola bulunduğu güzel ortamlardan birisini daha anlatmaya çalıştım.03.02.2007          

YİTİRİLEN DEĞERLER- 5: DİBEKLER VE BOYANELER

Bulgur ve göce yapımı hazırlıklarının bir başka ayağıdır: Dibeklerle boyaneler. Büyük taşların ortasının yalak biçiminde oyulmasıyla oluşturulan dibekler kasabanın üç-beş yerinde ayakta durmaktalar. Buralar bulgur olacak kaynayıp kurutulmuş buğdayla, göcelik buğdayın dış kabuklarının ayrıldığı yerlerdir. Dibek başı olayları ve kavramı bu nedenden pek unutulmaz sanırım. Dibekte bulgurluk ve göcelik dövme işi genellikle gece yapılırdı. Nedeni hem gündüz işlerine engel olmaması, hem de gündüzün güneş sıcaklığından kurtulmak olsa gerektir. Bir kile kadar göcelik veya bulgurluk dibeğin içine dökülür. Dökülen buğdayın üzerine az su dökülüp karıştırılır. Her yanı ağaç olan tokmaklar hazır edilir. Önce yavaş yavaş hem el alıştırması, hemde buğdayların dışarılara sıçrayıp gitmemesi için vurulmaya başlanır. Daha sonra bu vuruşlar hızlı ve düzenli olarak sürdürülür. 5-6 tokmağın öyle ahenkli, sıradan ve ritmik inişi vardır ki; değme müzik yapıtlarında ve ustalık isteyen çalışmalarda bu düzen görülmez. İzlerken tokmaklar birbirine çarpacak diye ödünüz kopar. Ama onlar belirli bir sistem içinde pat pat iner kalkarlar. Anneler çalışıyor olunca çocuklara da türlü oyunlar oynamak düşer. Hele gökyüzünde bir de ay ışığı varsa deme gitsin çocukların keyfine. Çünkü gecenin karanlığında elektrikle aydınlanmış gibi gelir sokaklar çocuklara. İş bitiminde yine yemek yenilir. Yorgun ve uykulu gövdeler kendini döşeklerine zor atar ve uyur kalırlardı. Sabah kalktıktan sonra her şeyden önce dibekte dövülmüş olan bulgurluk ve göcelik kalburlarla savrularak bu kabuklardan ayrılırdı. Bu kabuklar hayvanlara yem olarak verilirdi. Göceliğin savrulma işlemi bitirildikten sonra çeşmelerde veya çayda yıkanıp dambaşılarda iyice kurutulurdu. Artık içindeki taş, ot tohumu, burçak vb yabancı maddeler tepsi içinde veya senit üzerinde atlanırdı. El değirmenlerinde çekilip pilavlık bulgur veya dolmalık-tarhanalık göce durumuna getirilirdi.
Boyaneler bulgurluk ve göceliğin kabuklarını ayırma işleminin hayvan yardımıyla yapılan biçimidir. İnsan beli seviyesinde örülmüş duvarın üstüne değirmen taşına benzer taş dönecek ve buğdaylar dışarı dökülmeyecek biçimde set yapılırdı. Yükseltilmiş set içinde değirmen taşı tekerlek biçiminde oturtulmuş, ortasından bir ok geçirilmiş, oka koşulan bir eşek veya beygir tarafından döndürülürdü. Hayvanın arkasında bir çocuk veya büyükte durmadan dolaşır dururdu. Kanal içine dökülen buğdaylar az sulandırılır, hayvan döndüğünü bilmesin diye gözleri bağlanırdı. Kabukları çıkarılan buğdaylar elek ve kalburlarla savrularak bu kabuklardan ayrıldıktan sonra içindeki taş, ot tohumu, burçak vb yabancı maddeler tepsi içinde veya senit üzerinde atlanırdı. Bundan sonrası artık el değirmenlerinde çekilip bulgur, göce yapılması işlemiydi.
İşte şurada-burada gördüğünüz dibekler ve boyaneler ter, yorgunluk, yardımseverlik, dayanışma örneklerinin geçmişten gelen tanıklarıdırlar. 30.01.2007          

YİTİRİLEN DEĞERLER- 4: DEĞİRMENLER( deymenler)

Değirmen yıkanıp kurutulan buğdayı un yapmak için su ile çalışan o günün fabrikasıydı Çevre kirliliği gibi bir toplumsal kötülüğü yoktu. Arktan gelen sular oban denilen ağaçtan oyulmuş veya sactan yapılmış geniş bölüme girerdi. Obanlar yukardan aşağı doğru meyilli yerleştirildiğinden su hızlı iner aşağıdaki çarka çarpıp döndürürdü. Çarka bağlı olarak değirmenin üstteki taşıda dönerken yukarıdaki depodan inen buğdaylar alttaki sabit taşla arada kalıp un olarak aşağıdaki depoya oluk yoluyla inerdi.
Su değirmeni söz konusu olunca en eskisi Kırdıların değirmen. Ben onun çalıştığı dönemi bilemiyorum. Ancak yıkıntıları piknik yerinin altında köy önü tarafında şu anda bile belli .Diğeri Arapların değirmen. Onda buğday öğüttüm. Buğdayın dökülüşünü, taşların dönüşünü, unun akışını, çuvallanışını eşekle taşınışını gördüm ve uyguladım. Obana suyun girişini ve aşağıda çarklara çarptıktan sonra köpürerek çıkışını ilgiyle, korkuyla ve hayranlıkla çok kereler izledim. Şimdi yalnızca bazı duvarları kalmış olan bu değirmenin yıkıntısının yanından geçerken çalıştıran değmencilerden rahmetliler Ahmet Bey Amca ile Hacı çobanların Mehmet Amcayı oralarda görür gibi olurum. Ayrıca kısaca dağ değmeni diye adlandırdığımız Taşoluklu değirmenler vardı. Onlara bir iki kez gittiğimden fazla anım yok. Bir keresinde öküz götü meyvesini sen-ben yiyeceğim diye birisiyle döğüştük. Bir o kalmış usumda. Daha sonra motorla çalışan değirmenler köyün içinde Kocakafaların ve Gemliklinin evin altına kuruldu. Çevre köylerin gereksinimlerini bile karşıladı yıllar boyu.
Buralarda öğütülen unlar kepekli olurdu Bugün kepekli ekmek ayrıcalık gibi. O gün herkes kepekli ekmek yiyordu. Bitkilerde ilaç yoktu. Hormon yoktu. Yenilenlerde katkı maddesi yoktu. Onun için mi daha sağlıklıydılar acaba? 26.01.2007           

YİTİRİLEN DEĞERLER- 3 :ÇAYDA DENE YUMA

Bizim çocukluğumuzda harmandan getirilen buğdayların bir kısmı tohumluk olarak veya evin gereksinimleri için ayrılırdı. Geriye kalan kısmı bulgurluk, göcelik ve değirmenlik olmak üzere yıkanırdı. Çeşmelerde sıra almanın zorluğu nedeniyle çoğu aile bu işi Ilıcanın yukarı bölümündeki çay boyunda yapardı. Kağnılara, arabalara-öküz, at- yüklenen buğdaylar çayın kıyısına getirilirdi. Çayın içine bir haba serilip su ile gitmesin diye kıyıları küçük taşlarla bastırılırdı. Alt tarafına kalbur konup üst tarafından da yeteri kadar su ayarlandıktan sonra habanın üstüne deneler dökülürdü. Suda yıkanan deneler boşluğa serilen bir başka habanın üstüne avuç avuç çıkarılırdı. Burada suyunu süzdükten sonra çuvallara doldurulup un olacaklar Göksekiye serilip kuruyuncaya kadar beklenirdi. Çoğu geceler başında yatılırdı bu sergilerin. Bulgur yapılacaklar evin yanına götürülüp hazırlanan kazanlara paylaştırılırdı. İçine yeteri kadar su eklendikten sonra kazanların altı ateşlenir ve buğdaylar kaynatılırdı. Genelde her evin yakacak derdi olduğundan bu kaynatma işi afıyan çığı veya önceden kesilip getirilmiş sığırkuyruğu bitkileriyle olurdu. Kaynatılan buğdaylar artık sıcak bulgurdu. Mahallenin büyük-küçük tüm bireylerine tattırılmaya çalışılırdı. Sahan dediğimiz kalaylı bakır tabaklar içinde sunulan bu sıcak bulgurları atıştırmak insana ayrı bir tat verirdi. Kaynayan bulgur dambaşıya çıkarılır ve iyice kuruması sağlanırdı. Kuruyan bulgurlukar dibeğe veya boyanelere götürülüp dış kabuklarından ayrılırdı.
Sıcak bulgur dağıtımı GÖREN GÖZÜN HAKKI VARDIR deyiminin yaşama geçirilişinin en güzel kanıtı gibi gelir bana. Düşündüğümüz ve uygulamaya koymaya çalıştığımız küçük imecelerin temelinde yatan düşüncede bu mu dersiniz? 19.01.2007          

YİTİRİLEN DEĞERLER- 2: KERPİÇ

Kerpiç, duvar örmek için kullanılmak üzere tahta kalıplara dökülerek güneşte kurutulmuş balçıktır. Bir çeşit pişirilmemiş tuğla gibidir.
Kasabamızda Kerpiç Yapımı ve Kullanımı
Kerpiç yapılacak toprak, Gökseki’nin su arkına yakın yerinden yeteri kadar kazılırdı. Kazma işinde koca çapa dediğimiz bir yanı balta ağzı gibi keskin, diğer yanı kazıcı ile sivri dediğimiz bir yanı delici, diğer yanı kesici aletler kullanılırdı. Su arkına yakın kazılmasının nedeni kerpiç çamuru hazırlanırken suyu taşıma zorunluluğundan kurtulup akan suyun önünün böyenmesiyle toprağı çamur haline getirmekti. İçine yeteri kadar saman atılarak karılan çamur birkaç gün alıştırıldıktan sonra çocuklara bayram havasını aratmayan çiğneme günü gelirdi. Çamur sahibinin evinin bireyleri ile mahallenin çocukları orada olurdu. Herkes pantolonunu donunu dizlerinin üstüne sığar, içine saman karıştırılmış çamuru çiğnemeye başlardı. Bu işte en rahat olanlar ayağında pantolonu olmayan küçükler olurdu. Fistanlarını bellerine kadar toplar ve çamurun içine dalarlardı. Karışım ayakla çiğnenip ezilmek suretiyle çamur haline getirilirdi. Çalışmalar sırasında çamurun içine düşülür. Çocuklar birbirlerinin yüzüne üzerine sulu çamur sıçratır ve atarlardı. Bu işe çamurun özlendirilmesi denirdi. Çamurdan çıkıldığında çalışmaya katılanlar çamurlu el, ayak ve urbalarını olabildiğince akan sulama suyunda temizlerlerdi. Biz çocuklar için asıl şenlik yeni başlamış olurdu. O güne özel hazırlanmış yemekleri görünce yorgunluğu çamuru unutur gülüş çığrış büyük bir gürültü ile karınlarımızı doyururduk Yeterince bekletilen çamur kerpiç yapılacak duruma gelirdi. Bunun için hazırlanmış iki tür kalıp olurdu. Evlerin dış bölmeleriyle dam-samanlık çatmakta kullanılacaklar büyük kalıpla, ara bölme çatkısında kullanılacaklar küçük kalıpla dökülürdü. Yine aile bireylerinin hepsi ve yardımcı komşularla Gökseki’nin çamura uzak olmayan bir yerine yerleşilirdi. İki su kovasına doldurulan sularla kalıp ıslatılırdı. Her kalıbın başında bir sucu, bir kalıp çekici, bir paçavrayla kalıp silici, tahta tezgene ile iki kişi çamur taşıyıcı, bir kişi doldurucu ve yedekleri bulunurdu. Gelen özlendirilmiş çamur tahta bölmelerden yapılı kalıplara dökülürdü. Çamur, kalıplara döküldükten sonra iyice sıkıştırılırdı. Bu sıkıştırma yapılmazsa kerpiç zayıf olurdu. Sıkıştırılan çamurun üstü düzgünce bir tahta ile düzeltilir ve fazla çamur da atılmış olurdu. Yine ıslatılmış paçavralarla üzeri silinerek kerpiç üstü parlaklaştırılırdı. Çamurun kendini tutabileceği süre sonunda kalıp üstten çekip çıkarılırdı, çamur düz bir yerde kalırdı. Sonra kesilen kerpiçler güneşte bırakılırdı. Kerpiçlerin her tarafının kuruması için güneşe bakan yüzleri zamanla değiştirilerek çabuk kuruması sağlanırdı. Böyle böyle kerpiçler güneşe serilmiş olurdu. Üst yüzleri kuruyunca bir yanına çevrilerek sırasıyla her yanları kurutulurdu.
Kısacası beş-altı günde havanın güneşli olması durumuna göre kerpiç kesimi bitmiş, kerpiçler kullanıma hazır duruma gelmiş olurlardı. Anlaşılacağı gibi bu işin yapılması yağmur mevsimine denk getirilmemeye çalışılırdı.

Kerpicin Özellikleri
-Kerpiç, ortamın nemini dengeler Çoksa alır, azsa verir, nemi insan için en uygun düzeye getirir. Rahat soluk alınır böyle bir odada, rahat uyunur
-Nem belli yüzdeyi aşmadığı için, börtü böcek yaşamaz bu ortamda.
-Kerpiç, havanın kirliliğini alır. Örneğin, sigara içiliyorsa nikotini çeker. Havayı temizler.
-Kerpicin elde edilmesi için en az enerji tüketilir.
-Kerpicin radyoaktivitesi yoktur.
-Kerpiç doğayı kirletmez, onun kan dolaşımı içindedir.
-Kerpiç, yapı yerinde üretildiği için taşınım gideri yoktur.
-Kerpiç ahşabı korur.
Önceleri kerpiç evlerde oturup da sonradan yenilik, kolaylık adına tuğla evlere geçmiş olanlar durumlarından yakınıyorlardı: “Her yanımız ağrıyor, sızlıyor, bu evlere geçeli!”
Kerpiç aynı zamanda rutubetlenmeyi önlediğinden bununla yapılan evler daha sıhhi olur, oturanlarda romatizma pek görülmez.

Kerpicin Örülmesi
Tıpkı tuğlada olduğu gibidir. Alta örülen sırayla üste örülen sıranın derzleri üst üste gelmemelidir. Bir başka deyişle, kerpiçler birbirini ısırmalıdır. Eskiden “analı kuzulu” denildiği gibi, bir büyük (26×26 cm, ana) bir de küçük (26×13 cm, kuzu) kullanmaya da gerek yoktur. Evin bölmeleri arasına ağaçla bölmeler yapılıp aralarına çamur kullanılarak örülen kerpiç duvarların sağlamlığı sağlanırdı. Üzeri çamurla sıvanır ve daha sonrada bunun üzerine badana yapılırdı. Geliştirilmiş durumu alçı-kerpiç çamuru karışımı ALKER adıyla kullanılmaktadır.
Bu yazıdan amacımız kerpici savunmak değil oradaki yaşama sevinci ve imece çalışmasını sergilemektir. 18.01.2007      

YİTİRİLEN DEĞERLER -1:GÖKSEKİ

Kasabamızın dilinde çok güzel bir sözcük var. Gökseki. Güncel Türkçe sözlüğü inceledim. Verilen beş anlam içinde kasabamızdaki sürekli yeşil kalan anlamı yok. Kasabanın ataları bir sıfatla bir adı birleştirerek güzel bir sözcük bulmuşlar. Bunuda köylerinin güney ucundaki yeşil alana ad olarak vermişler.
Gökseki nedir? Ev yapacak olana kerpiç ocağıydı. Çobana göre hayvanların evden kurtulduğu yerdi. Çocuğa göre -çelik, top, saklambaç, uçurtma-alanıydı. Çiftçiye göre gece hayvanların dinlenme ve beslenme yeriydi. Gençlere göre gezinti yeriydi. Genç kadınlara ve kızlara kız hamamına giderken ve gelirken oynayıp heyhey çekme yeriydi. Analara göre sergi-Ilıcanın yukarı taraflarında yunan değirmenlik veya bulgurluk buğdayların kurutma- yeriydi. Kısacası çok programlı, çok da güzel bir kullanım alanıydı.
Yukarıda sayılanlar son 15 yıla kadar olan özelliklerdi. Pekiyi ne oldu? Parsellenip arsa yapıldı. Gökseki’nin kendisi kayboldu yalnızca adı bugüne ve geleceğe kaldı. Çokça arsa gereksinimi olmayan kasabamızda buranın arsa olması gereklimiydi? Kişisel düşüncemi sorarsanız Harmanaltı mevkisindeki verimli tarım arazilerinin arsa yapılması kadar gereksizdi.
Bunu yapanlar ve yapılmasına türlü biçimlerde destek verenler gönül rahatlığı içinde durabiliyorlarsa denebilecek sözde kalmıyor zaten. 16.01.2007            

MANİLER  ve TÜRKÜLER

Kaynak:Eşe AYÇAKAL*** Derleme: Veli EŞME

Ak sıkmalar geyersin

Kime boyun eğersin

Eğme oğlan boynunu

Buban seni eversin

 

Kistine gömdüm ocağa

Patladı gitti bucağa

Ne duruyon orada

Galgı da gel buraya

   

Arpalar fildir yarim

Ağlatma güldür yarim

Sen orada ben burda

Gönüller birdir yarim

Guşanenin gapağı

İçi dolu yapağı

Biz bir gelin alıyoz

Ak havlanın topağı

   

Goca çeşme harlayo

Tülü tırpan yağlayo

Tülü’yü de sorarsan

Ayşe… deye ağlayo

Koyunları akışır

Çobanları bakışır

Koyun güden yarime

Ne keydirsen yakışır

   

Gaynanam oluverse

Dolmayı sarıverse..

Yemeden ölüverse

 

Köprünün altı diken

Yaktın beni gül iken

Mevlam da seni yaksın

Üç günlük gelin iken

   

Goca çeşme şarlayo

Güğümleri parlayo

Nuh Köyü’nün gızları

Goca deye ağlayo

Iraftaki zinile

El vurmadan inile

Askerdeki yarimin

Gulakları çinile

   
Kara tren kayda gel
Askerini say da gel
Yarim benim küçücük
Guy trene al da gel

Trenin bacaları
Gündüzdür geceleri

Güzel güzel kızların

Ben olsam gocaları

(Ellemen gelinleri eskerdir gocaları)

   

Tren gelir kışladan

Direkleri vişneden

Kemal Paşa değil mi

Gelinleri neşelendiren

Yunan aldı hırkamı

Giyemedim sarkamı(urba)

Yolla İsmet(Paşa) yarimi

Biçemedim tırpanı

   

Goca inenin yurdusu

Nerde yarin ordusu

Bu gecede gelmezsen

Beklemecen doğrusu

Enterisi çil yeşil

Çayda kumlar gaynaşır

Yatmış yarin dizine

Cıvıl cıvıl söyleşir

   

Enterin dikildi mi

Şeriğin çekildi mi

Söyle deyusun gızı

Dillerin dutuldu mu

Bu dağları delik delik delerin

Galbır alır toprağını elerin

Yarim koyun ben kuzu

Ardı sıra melerin

   

Mektup yazdım garadan

Dağlar kalksın aradan

Ne güzel de yaratmış

İkimizi yaradan

(Bu dağlar kalkmayınca

Eremeyiz murada)

Dambaşı da kediler

Miyav miyav dediler

İki ninem bir oldu

Bir dedemi yediler(öldürdüler)

   

Çadır gurdum

Akçaşer’in(Kumalar’ın)düzüne

Sızı girdi dizlerimin(yüreğimin) bağına(içine)

Varın söyleyin jandarmanın yüzüne

(Ünnen-çağırın gelin Beygircioğlu dürzüye)

On beş sene az geliyo gözüme

Kumalar’da bir topucuk kar idim
Yeller esti ılgıt ılgıt eridim
Evvel yarin kıymatlısı ben idim
Şimdi karşılardan bakan ben oldum
   

Tirene binemedim

İzmir’e inemedim

Elimin gınasıynan

Geriye dönemedim

Tiren yolu bu muydu

İçi dolu su muydu

Yolla yarim bir mektup

Ediceğin bu muydu

   

Koyun gelir guzusuynan

Ayağının tozusuynan

Ben koyunu güderin

Ardı körpe guzusuynan

Koca çeşme harlayo

Tülü tırpan yağlayo

Kenefi de sorarsan

Ziğim ziğim ağlayo

   

Tülü binmiş kır ata

Cebi dolu mazmata

Etme Tülü daveyi

Bizim işler horata

Yelek diktim geymedi

Diktiğime deymedi

O senin gavur anan

Seni bana vermedi

   

Yeleği basma yarim

Darılıp küsme yarim

El ağzına bakıp da

Selamı kesme yarim

Dam başının tozuyum

Ben kurbanlık guzuyum

Tutma Ahmet kolumdan

Ben candırma gızıyın

   

Menevşe biçim biçim

Ağlarım için için
Millet bana düşmandır
Seni sevdiğim için

Entarisi mor gumaş
Kolları gulaş gulaş
Sen de beni götcesen
Bizim köşeyi dolaş
   
Armıt dalda beş olur
Yere düşer keş olur
Ben sana yandığımdan
Alem bize küs olur
Enterini ben diktim
Sen ünnedin ben gittim
Köyde güzel ben miydim
Gözünü bana diktin
   

        TÜRKÜ
Evleri demir yolunda
Altınları boynunda
Kız seni alır giderin
Dayının huyunda

 

***
Mektup yazdım acele
Al eline hecele
Mektup yarin bedeli
Guy goynuna gecele

 

 ***
Dere boyu giderin
Gara(kara) koyun güderin
Arkadaşım kız olsa
Ben goyunu güderin

 

***
Evleri demir yollarında
Altınları boylarında
Kız seni alır giderin
Melek mi(cinli mi) var soylarında

Bağa vardım budama
Kilit aldım odama
Gücücükten evlendim
Sarılıp da yatmaya
 
Candırma çavuşuyun
Yol verin savaşayın
Beni candırma  sanma
Askerde yüzbaşıyın
 
Ocak başı duz daşı
Benim yarim yarim onbaşı
Olcasa çavuş olsun
Dosta düşmana karşı
 
   
SÖZLÜK: Narşifen: Bakır veya alüminyumdan su bardağı Timin: 18’lik 1/8’i buğday ölçüsü Tülü ve Kenef: Köyden kişi lakapları Ziğim ziğim: Tiz sesli,gözü yaşlı      Horata: Şaka
   

(Kaynak: Bakiye ÖZEL)

Dama vurdum gazmayı
Al başımdan yazmayı
Anandan mı öğrendin
Gostak gostak gezmeyi
Bahçelerde gerdime
Gel yardıma yardıma
Sevmediğim oğlanlar
Hep düşüyor ardıma
   
Cami ardının gazları
Yeşil yeşil gözleri
Ne de güzel oluyo
Bizim köyün gızları
Ütü ütüye benzer
Ütü masada gezer
Benim sevdiğim oğlan
Tarık Akan’a benzer
   
Gara gara gazanla
Gara yazı yazanla
Cennet yüzü görmesin
Aramızı bozana
Mor goyun melemesin
Mor menevşe yemesin
Sevdiğini almayan
Ben evlendim demesin
   
Elmayı alay vedim
Dibini belley vedim
Sevmediğim o(ğ)lana
Saçımı sallay vedim
Denizde gum galmadı
Balıkda pul galmadı
Söyleyceğim çok idi
Kağıtta yer galmadı
(Ağzımda dil galmadı)
   
Garşıda durup durma
Boynunu burup durma
Alacaksan al gayri
Ma(ha)na  bulup durma
Denize dalayım mı
Bir balık alayım mı
Koca köyün içinde
Ben yarsiz kalayım mı
   
Kuyuya gova saldım
Kendisi dolsun diye
Yarime mektup yazdım
Hatıra olsun diye
Ermenidir bu insan Ermeni
Kaşı gözü inadına sürmeli
Güzelleri dane dane sarmalı
Çirkinleri diyar harbe sürmeli
   
Karyolanın yayları
Ben sayarım ayları
Yarim gelecek diye
Hazırladım çayları
Kiremit kiremit gezerim
Kiremitleri ezerim
Çok konuşma gaynana
Kumpül gibi ezerin
   
Bahçelerde börülce
Oynar gelin görümce
Oynasınlar bakalım
Bir araya gelince
Bahçede iğde midir
Dalları yerde midir
Her gördü(ğü)nü seversin
Sendeki miyde midir
   
Fasulyeyi haşladım
Toprak tenceresinde
Gel yarim konuşalım
Mutfak penceresinde
Ayşe taşta oturur
Oğlan evi lokum getirir
Yeme Ayşe lokumu
Oğlan seni götürür
   
Karyolanın demiri
Babam verir emiri
Eğer babam vermezse
Kaçmak Allahın emri
Hopile hopile
Bıyıkları yok bile
Senin gibi oğlana
İsli mendil çok bile
   
Kapılarda numara
Yar oturmuş gumara
Şimdi şur dan geçecek
Sağ elinde cığara
Dambaşında ot olur
Soğuk vurur kötü olur
Bize laf söyleyenlerin
Biraz aklı gıt olur
   
Altın oklava derler
Nuh köyü toprağı derler
Kimse bize çıkamaz
Yaka kekliği derler
Kaynanam gabak gibi
Görümcem şebek gibi
Damat beyi sorarsan
Vitrinde böbek gibi
   
Vişne dalı eğilmiş
Eğilmiş de yer(e) değmiş
Biz ün(i)vers(i)tede okuyoz
Zararımız kime değmiş
SÖZLÜK:  Tırkaz: Sürgü(Kapıyı tırkazla). Hırsız içeriden olursa kapı tırkaz tutmaz. 

www.nuhkasabasi.com/kulturyasam.htm

KADIRGA SÖZLÜĞÜ

Haziran 13, 2008
YÖRESEL SÖZLÜK

A
Abanmak:Yaslanmak.
Abıla:Abla
Abıl ayı:14 Nisan-13 Mayıs arasındaki süreye verilen isim.
Ablak:Yuvarlak yüz şekli.
Aca:Acaba
Acans:Televizyon ve radyoda haberler.
Acıbuğu:Ateşten yeni inmiş, çok sıcak.
Acısu:Maden suyu
Acışmak:Canı yanmak, acımak.
Açacak:Kalemtraş.
Adam:Koca ,eş.
Afgurmak:Boş boş konuşmak,havlamak.
Aga:Büyük ağabey, kardeş.
Agacuk:Küçük çocuklara söylenen bir hitap şekli.
Ağaç çakalı:Sincap.
Ağasar:Ağasar Deresi vadisine halk arasında verilen isim.
Ağaşak(Baştaki a uzun söylenir):İp eğirirken ereceğin ucuna takılan, koni şeklinde , ağaçtan yapılan araç.
Ağ palak(Ğ söylenmeden baştaki a uzun söylenir):Akciğer.
Ağu:1-Zehir. 2-Yörede yetişen pembe çiçekli ,çalı şeklinde bitki.Orman gülü ,komar .
Aha:1-İşte burada 2-Bir insanı cimriliğini anlatırken kullanılan ve elin yumruk yapılıp karşıdakine gösterilmesiyle beraber söylenen sözcük.
Ahrayn:Tonyalılar’a yörede verilen isim.
Ahrında:Sonunda.
Akşamcak:Akşamleyin.
Akuru:Düz yol.
Alaca:
Ala corap:Yörede yapılan çok renkli ve nakışlı çorap çeşidi.
Alamuk:Bulutların arasında güneş çıkması.
Ala pakla:Tanesi siyah beyaz olan fasulye cinsi.
Al aşağı: Horonda bir figür
Alemit:İp kelebini yumak haline getirmede kullanılan, dönebilen bir araç.
Aleni:Açıkta ,ortada yapılan iş.
Aletirik:1-Elektrik. 2-El feneri.
Alışmak:1-Tutşmak ,yanmaya başlamak. 2-Bir yer ya da olayı benimseyip kabullenmek.
Aluç dikeni:Alıç.
Amarat:Araç.
Anakenar:Yenen bir mantar çeşidi.
Analık:Üvey anne.
Anca:Şimdi.
Andır:Bir kızma sözcüğü.
Andır galsın:Olmaz olsun anlamında bir kızma sözcüğü.
Anıl cemberi(N genizden çıkar):Alına sarık şeklinde sarılan başörtüsü.
Anmak(N genizden çıkarılır):Birisini ya da bir olayı konuşmak.
Annak:Görülebilecek yer.
Annaklamak:Bakmak.
Anuk:Nane.
Apakuru:Dümdüz yol.
Ara(Ora ,ura şeklinde de söylenir):Erkekler için kullanılan bir hitap sözü.
Ar etmek:Utanmak.
Argaç:Yörede dokuma yapılırken kullanılan atkı ipi.
Argış:Yük taşırken bir seferde götürmeyip belli yerlere taşıyıp yığmak, yüküğ birkaç şeferde taşımak.
Arma:Bel ve göğse takılan fişeklik.
Arpa otu:Bir çayır otu çeşidi.
Aruk:Zayıf.
Aşak(Birinci a uzun, ikinci a kısa söylenir):İp eğirmekte kullanılan ereceğin ucuna takılan , koni şeklinde ,ortası delik ,ağaçtan yapılan araç.
Aşana:Eski evlerde mutfak ve oturma odası olarak kullanılan bölümde tahta üstü.
Aşgar:Başında beyaz lekeler olan .
Aşlamak:1-Su katmak. 2-Aşılamak. 3-Eski çorapları örerek tamir etmek.
Atiş almıya gelmek:Bir yerde otururken acele etmek.
Atişlik:Eski evlerde ateş yakılan bölüm.
Atma cember:Başörtüsünün bütün şeklinde başa atılıp kenarlarının çene altından dolaşıp başın üst tarafında yana gelecek şekilde bağlama şekli.
Atma türkü:Bir anda, akla gelen şekilde söylenen yöresel türkü.
Attım atmak:Oyunlarda takımlar arasında oyuncu paylaşma yöntemi.
Avara:İşsiz, boş.
Avara etmek:İşini yapmasına engel olmak.
Avlanmak:Zehirlenmek.
Avuz:İnek doğurduktan sonra ilk sağılan süt ve bu sütten yapılan bir yiecek.
Ayakçağu:El ve ayak yıkamada kullanılan, ortası dar ve çukur ,kenarları geniş kap.
Ayakdaş:Birlikte yolculuk edilen kişi.
Ayakkabı:Kadın donu. Özellikle alışveriş sırasında kullanılan bir terimdir.
Ayaklanmak:Gitmeye hazırlanmak.
Ayam:Hava durumu.
Ayaklamak:Ayağıyla karıştırmak.
Ayaklanmak:Gitmeye hazırlanmak.
Ayı kulağı:Geniş yapraklı ve soğanlı bir bitki.
Ayıtlamak:Ayıklamak.
B
Baca:Eski evlerde aydınlatmak amacıyla kullanılan evin üzerindeki delik.
Baca sırığı:Eski evlerde aydınlatmada kullanılan bacaların kapaklarını açıp kapamada kullanılan uzun çubuk.
Baçca:Bahçe
Bağa:Bana
Bağlanmak:Cinsel ilişkiye girememek.
Bakagene:Bakarak.
Bakıraç:İçinde yoğurt, süt, sulu yemekler taşınan bakırdan yapılmış ,kapaklı ,tutmak için sapı olan küçük kap
Baldıran:Parçalı ve geniş yapraklı, yemeği de yapılan bir bitki.
Balkan:Sık orman.
Bardabaş:Dedikodu yaparak insanları birbirine katan kiş.
Bartin:Pis kokan 20-30 cm kadar boylanabilen bir bitki. Yaş olarak hayvanlara yedirilirse zehirler.
Basma:Birsini etki ile hasta etmek.
Basıklık:Hastalık.
Başak etmek:Fındıklar toplandıktan sonra geride kalanları toplamak.
Bat:1-Yaylalarda etrafı çevrili küçük çayırlık. 2-Ağıl.
Batlıcan:Domates.
Bayak:Biraz önce, demin.
Baytar:Veteriner.
Bazarlık:1-Pazar yari. 2-Yayla şenliği.
Behlemek:Sahiplenmek.
Bek:1-Hızlı. 2’-Sağlam,sert, katı.
Bekitmek:Hızla vurmak.
Bel bağı:Kuşağın altından görülecek şekilde bele bağlanan ,ince ,parlak renkli ,ucu püsküllü bir aksesuar.
Belleme:Tarlayı bel ile işleme.
Besmella:Belikli.
Beş daş: Beş taş oyunu.
Bezirgan aşı:Tereyağlı suyun içine mısır ekmeği doğranarak yapılan bir yemek.
Bıldır:Geçen yıl.
Bıyıl:Bu yıl.
Bızıklamak(Cıdıklamak da denir):Aniden koşmaya başlamak.
Bibi:Hala.
Bile:Beraber, birlikte
Bileki:İçinde mısır ekmeği pişirilen taş kap.
Birelik:Yayla evlerinde yatmak için kullanılan bölüm.
Bişi:1-Yufka. 2-Yufkanın saçta pişirildikten sonra yağlı ve şekerli suyla ıslatılmasıyla yapılan bir hamur işi.
Bitike:Küçük, az.
Biyan:Bu taraf.
Biyanki:Bu taraftaki.
Boğuşmak(Söylenirken ğ ve u söylenmez,o uzun söylenir):Uğraşmak,çalışmak.
Boran:Rüzgar, şimşek ve gök gürültüsü ile ortaya çıkan yağışlı hava olayı.
Bostan:Salatalık, hıyar.
Boz:Köknar
Böcük:Böcek.
Bökelemek:Ayakta durmak.
Bucaklık:Evin mutfak kısmı.
Burmalı:Kol böreği.
Bulaşık:İnsanları birbirine takan ,aralarını bozan kişi.
Buymak: Çok üşümek.
Bürük:Bir sarmaşık çeşidi, yabani kahkaha çiçeği.
Büşürmek:Pişirmek.
Büzük:Küfrederken kullanılan kadın cinsel organı anlamında bir kelime.
.C
Cablama:İnce uzun tahta.
Caht etmek:Azmetmek.
Cahra:Kendir iplerinden dokuma yapılırken kullanılan tezgahın parçalarından birisi.
Camadan:Sırt çantası.
Cam ışığı:Gaz lambası.
Canavar:Kurt anlamında kullanılır.
Canına getsin:Birisine su veya yemek verilmesi durumunda ölülerin ruhuna faydalı olması düşüncesi ile yapılan bir dua.
Caydak:Sade.
Caymak:Vazgeçmek.
Cazu:Cadı.
Celep:1-Satılmak için toplanan hayvan. 2-Bu işle uğraşan kişi.
Cember:Baş örtüsü.
Cenik:Deniz kenarı.
Ceyran:Elektrik.
Cıdık:Kuş tuzağı.
Cıdık atmak:Gezmek.
Cığmak(I uzun söylenir):Kedi vb. hayvanların tırnağı.
Cığmaklamak(I uzun söylenir):Tırnağıyla çizmek.
Cıngan:Çingene
Cıpsu:Yağmurda iyice ıslanmış.
Cırıtla:Mayalı ve sulu hamurdan yağda kızartılarak hazırlanan bir hamur işi çeşidi.
Cıvata:Vida
Cicik:Meme
Cinek:İnce çayır otu.
Coharlamak:Yayladan geldikten sonra yaş fındık vb. meyveleri yiyerek zehirlenmek.
Comaat:1-Topluluk. 2-Bir sorunu halletmek için toplanmış insan grubu.
Coşkun:Eğlenmeyi, oynmayı seven kişi.
Cöğüz(Ö uzun söylenir):Ceviz
Cumbuşlu:Eğlenceli, komik.
Cücük:Civciv.
Ç
Çadar:Kurutulmak için asılmış mısır koçanı.
Çağarmak:Çağırmak, davet etmek.
Çağman(Ğ söylenmeden a uzun olarak söylenir):Yaprakları çınara benzeyen , kalın gövdeli bir ağaç cinsi.
Çakıldak: Çiçekleri henüz dökülmüş, daha büyümemiş kiraz, erik gibi meyveler.
Çalı çilek:Dallarından süpürge olarak da yararlanılan, siyah küçük meyveleri yenen, birkaç metre boylanan bir çalı bitkisi.
Çalpara:Geniş ve yayvan tencere.
Çangal:Ot yığmak için kullanılan dallı ağaç .
Çapan:Kuşağın kenarlarına dikilen bir dokuma çeşidi.
Çapula:Ayakkabı.
Çaput:Eski bez parçası.
Çapmak:Uğraşmak ,çalışmak.
Çapula:Ayakkabı.
Çatal böceği:Özellikle fındıklarda bulunan ince ve uzun ,çok bacaklı bir böcek.
Çayan:Yengeç ,istakoz türü su böcekleri.
Çaynık:Çaydanlık, demlik.
Çebiç:Bir yaşında keçi yavrusu.
Çekme:Kızı zorla, isteği olmadan kaçırmak.
Çekmen:Yağmurda ıslanmamak için sırta alınan ve kıldan dokunarak yapılan giysi.
Çelik:1-Çelik çomak oyunu. 2-Sığırların bağlanması sırasında urgana takılan küçük odun parçası.
Çenti:sırt çantası.
Çentik: Yöresel olarak dokunp yapılan çanta.
Çığrmak:Yüksek sesle bağırıp ağlamak.
Çıngıl:1-Küçük ve seyrek taneli üzüm vb. meyve salkımı. 2-Gelinlere takılan gümüş takı. 3-Ağaç çekmeye yarayan demir çivi.
Çıpara:Bir tür eğrelti otu.
Çırakman:Gaz lambasının takıldığı bir eşya.
Çıtıl:İnce dallar çok fazla olan ağaç ya da ağaççık.
Çıtıruk:Küçük yapraklı ,çatlak kabuklu bir ağaç çeşidi.
Çıtlak:Kor halindeki küçük ateş parçası.
Çiften:Pembe çiçekli, sonbaharda açan bir çiğdem çeşidi.
Çillenmek:Patates ya da çeşitli tohumların çimlenmesi.
Çimmek:Yıkanmak, banyo yapmak.
Çise:İnce yağmur.
Çit:1-Mısır tanelerini koçandan ayırmak için kullanılan ,ince çubuklardan örülerek yapılan bir araç. 2-Tohumun üzerini örtmek için kullanılan ince çubuktan yapılan bir araç.
Çitlik:Kaburga.
Çivi:Mısırı dış kabuğundan ayırmada kullanılan ucu sivri odun parçası.
Çivit:Çekirdek.
Çoğrumak:Sakinleşmek.
Çokmak:Bir araya toplanarak beklemek.
Çokluk:1-Kalabalık. 2- Kadırga şenliği sırasında obalardan gelen gruplar.
Çorlanmak:1-Bir yerin yaşayan kimse kalmayıp harabe haline gelmesi. 2-Kızınca yat aşağı anlamında kullanılan bir sözcük.
Çort: Dikenli çalılık.
Çöğür:Mısır sapı.
Çömen:Kurutulmak için yığılmış mısır sapı.
Çöpür:Keçi kılı.
Çörek:Sulu ve mayalı hamurdan yapılarak sacda bir hamur işi çeşidi.
Çörelemek:Oyalanmak.
Çöğür(Ö uzun söylenir):Toprakta kalmış mısır sapı.
Çömen:Yığın yağılmış mısır sapı.
Çöşke:Göbekli, şişman kişi.
Çöten:İçine mısır konulan ince çubuk veya tahtadan yapılan ambar.
Çötüre:Büyük ve geniş sepet.
Çul:1-Genellikle kıldan yapılan dokuma. 2-Yöresel olarak battaniye ve örtü olarak kullanılan bir dokuma çeşidi. 3-Mısır koçanlarında sarı tanelerin arasında olan siyah renkli taneler.
Çürük ayı:Orak ayı, 14 temmuz 13 ağustos arası.

D
Dağan:İpten dokumalar yapılan yer tazgahında iplerin gergin durmasını sağlayan üç tane dalın uçlarının bağlanmasıyla yapılan
araç
Dalak:Bal peteği.
Dalamak:Kedi köpek gibi hayvanların ısırması.
Dalaşmak:Kedi, köpek gibi hayvanların birbiriyle kavga etmesi.
Dalevera:Hile, kurnazlık.
Dallamak:Hırsızlık etmek.
Dalmak:Bir kıza isteği dokunmak, sarılmak.
Damar otu:Kan kesen otu da denen yayvan, 10 15 cm kadar büyüyebilen bir bitki.
Dana:1 yaşına kadar olan sığır yavrusu.
Dana boğan(Dana gıran da denir):Çöpleme . Dalları eskiden hasta olan buzağıların bğazlarında delik açmak için kullanılırmış.
Darı:Mısır
Daraklik(İ uzatılarak söylenir):Uzun ve beyaz gövdeli, yaprakları tırtıllı bir ağaç türü, Akçaağaç.
Dasdar:Yere serilen veya örtü olarak kullanılan bir dokuma çeşidi.
Davun:1-Dert , hastalık. 2-İnsanları öldürdüğüne inanılan efsanevi yaratık.
Dayımu(U uzun söylenir):Dayı oğlu.
Daylak:Uzun ve ince.
Debertmek:Kurcalamak.
Değezdürmek:Dokundurmak.
Dehlemek:At eşek gibi hayvanları yürütme sözü.
Dekmük:Tekme.
Demir:Tarla belleme aracı ,bel.
Demlik:Çaydanlık.
Dekmük:Tekme.
Delümsek:Tam deli olmayan, saf kişi.
Depinmek:Kurulanmak.
Depüngü:Tekme.
Deze(İlk e uzun söylenir):Teyze
Dezemu(İlk e ve u uzun söylenir):Teyze oğlu.
Dıman:1-Duman. 2-Sis.
Dırmaç:Yük taşımak amacıyla kullanılan bir dokuma çeşidi.
Dışarılık:Büyü ve cinler etkisiyle olduğuna inanılan olay.
Dışlık:Boş vakit , zaman.
Dibek:Buğday döğmeye yarayan içi oyuk taş.
Dibelü:Olağan, normal.
Diken orağı:Ağzı uzun , diken ve çalı kesmede kullanılan bir orak çeşidi.”Kelenti” de denir.
Dik horan:Bir horon çeşidi.
Dillü:Çok konuşan.
Dinelmek(N harfi genizden çıkarılarak söylenir):Ayakta durmak.
Dirlik:Varlık.
Dirlikli:Varlıklı, düzenli, cömert.
Ditmek:Küçük parçalar koparmak.
Divildemek:Hareket etmek.
Divrek:Hareketli ,dinç.
Dizlik:Kadınların giydiği şalvar ,”Don” da denir.
Dizme:Evin içindeki tahta duvar.
Dizmek:Sıralamak.
Doğan:1-Yırtıcı bir kuş. 2- Tarla bellemede kullanılan bellerin tutmaya yarayan baş kısmı.
Dokuz depe:Aslan pençesi
Dombalis (Dokuz taş da denir): Farklı büyüklükte dokuz taşın üst üste konmasıyla oynanan bir oyun.İki grup halinde oynanır. Bir grup taşları bekler diğer grup elemanları sıra ile bezden sarılarak yapılmış yumruk büyüklüğünde bir topu atarak taşları devirmeye çalışır. Yığından taş yıkmayı başardıkları zaman kaçarlar. Bekçi olan grubun elemanları topu aralarında birbirlerine atarak kaçanları vurmaya çalışırlar.Vurulan kişi oyundan çıkar. Kaçan grup elamanlarının hepsi vurulmadan taşları tekrar yığmayı başarırlarsa çul yapmış sayılırlar ve oyun yeniden başlar. Eğer bütün elemanlar vurulursa vurulan grup taşların başına geçer, diğer grup top atarak taşları yımakaya çalışır.
Donanma:Silah atarak ilerleyen grup.
Donatmak:Giydirip kuşatmak, süslemek.
Doran:Mısırın tepesindeki çiçekler.
Doran atmak:Mısırın tepesinden çiçek açması.
Doruk:Ladin
Dönderme:Tavanın kapağından yararlanarak altı üstü çevrilerek yapıla bir kızartma çeşidi.
Döşek:Yatak.
Döşemelik:Kadınların alışveriş sırasında gecelik kumaş anlamında kullandıkları sözcük.
Dulda:Yağmur almayan saçak altı gibi yer.
Dutacak:Sıcak tencereleri tutmaya yarayan bez parçası.
Dutalık:Ara sıra vuran hastalık. Sara.
Duman:Sis.
Düdek:Haşlanmış kuru fasulye.
E
Ebe:Babaanne ,büyükanne.
Ebe köme:Ebegümeci
Ebem elması:Alıç.
Ecinnü:Cin.
Eğ:Bıçak, orak gibi araçları bilemeye yarayan araç.
Ehil:İşten anlar.
Ehnez:Zayıf.
Ehya:Gübre.
Ekseri:Daha çok.
Eletmek:Götürmek,iletmek.
Elik keçisi:Karaca.
Eliğin körü:Kızınca söylenen bir söz.
Elliği geçmek:Korkmak.
Ellik:Eldiven.
Eli tırnağına vurmak:Çok üşümek.
El uzunluğu:Hırsızlık.
Elmek:Tek el ile tutacak kadar.
Em:İlaç
Eme:Ama.
Emek etmek:Çalışmak, uğraşmak.
Emice:Amca.
Emicemu(Sondaki u uzun söylenir):Amca oğlu.
En(N genizden çıkarılır):Geniş ve derin hendek.
Eniş:İniş, bayır aşağı.
Enişte:Damat
Enük:Kedi, köpek türü hayvan yavrusu.
Erecek(Bazen ilk e uzun söylenir):İp eğirmeye yarayan bir ucu ince ve sivri, bir ucu da kalın ve sivri araç.
Erenperen:Darmadağınık.
Erinmek:Üşenmek.
Esah:Doğru, gerçek.
Esi(E uzun söylenir):Ucu yanan ya da közlü odun parçası.
Eşgere:Açıktan ,insanları gözü önünde yapılan iş.
Eşşek:1-Eşek .2-Odun kesmede kullanılan, çapraz çakılmış odunlardan yapılmış araç.
Eşşek dikeni:Deve dikeni
Eşşek paklası:Bakla
Eşün(E uzun söylenir):Sac üzerindeki yufka, ekmek vb, çevirmek için kullanılan ucu geniş ve ince , demir ya da ağaçtan yapılan araç.
Evedi:Acele.
Evetlemek:Acele etmek.
Evliya:Evliya mezarının bulunduğuna inanılan ve kutsal görülen ağaç veya tepe.
Evmek:Acele etmek.
Evselemek:Parmakların arasından elemek.
Evza:Kibrit.
Ezerte:Yemeği de yapılan geni yapraklı ,kokulu bir bitki.
F
Felenk:Kaldıraç
Ferik:Bir yaşında tavuk.
Fıdık atmak:Parmaklarını şıklatmak.
Fıraklu:1-Çubuktan örülmüş çit.2-Uzun çubuk.
Fırıldak:Ağaçtan yapılmış, ezmek ve karıştırmak için kullanılan bir araç.
Fırma:Hurma
Fırma fıkıç:Çok kalabalık ve sıkışık.
Fışırtmak:Fırlatıp atmak.
Fide:Fidan
Fidil:Sebze fidanı
Fistan:Kadın elbisesi.
Fol etmek:Fasulye vb. sebze ve tahılları kabuklarında ayırmak.
Folluk:1-Tavukların yumurtladıkları yer. 2-Tavukların görmesi için bırakılan yumurta.
Foltak:Geniş, bol.
Foruz:Horoz.
Fösük:Gevşek örülmüş örgü.
Fuğala:Mısır koçanından ayıklandıktan sonra geride kalan yaprakları.Talaş da denir.
G
Gabahat:Gaz çıkarmak.
Gabut:Ceket, mont.
Gahırlanmak:Üzülmek.
Gahramak:Söz ve davarnışla birisini üzmek.
Galandar:14 ocak 13 şubat arasındaki ay.
Galdirik(İkinci i uzun söylenir):Saplarından yemek ve turşu yapılan geniş yapraklı bir ot çeşidi.
Galuk:Evde kalmış, evlenmemiş.
Gancık:Dişi köpek , kedi gibi hayvanlar.
Gan kesen otu: İnce ve uzun yapraklı, bir sap ucunda top şeklinde çiçeği olan 10-15 cm kadar boylanabilen bir bitki. Yapraklı ağızda çiğnendikten sonra kanayan yaranın üzerine konursa kanamayı durdurur.
Ganlu:Kan davası olan.
Gantar böceği:Siyah renkli iri, boynuzları olan bir böcek.
Gap:1-Kap.2-Tabak ,çanak vb mutfak eşyası.3-Bulaşık
Gara ağaç:Kara ağaç.
Gara atiş:Evlerde ateş yanan kısımda yanan ateş.
Gara batlıcan:Patlıcan
Garağu:1-Dalları çekmeye yarayan eğri uçlu çubuk. 2-Dırmaçların ortasına takılan, u şeklinde eğilmiş dal.
Gara gavuk:Sarı çiçekleri olan bir 40-50 cm. kadar uzayabilen bir ot çeşidi.
Gara tavuk: Siyah renkli 15-20 cm uzunluğunda bir kuş.
Gardaşlık:1-Sağdıç 2-ok yakın arkadaş.
Gardaş payı:Eşit pay.
Garigen(İ uzun söylenir):gürgen ağacına verilen isim.
Garmaklamak:Avuçlamak, avucuyla tutmak.
Gartubu:Patates.
Gasuk:Kasılmış.
Gatık:Ayran.
Gatır nalı:Yuvarlak yapraklı, bir sap ucunda top şeklinde çiçekleri olan ve 10-15 cm kadar uzayabilen bir bitki.
Gaş:Hendek, uçurum.
Gatık:Ayran.
Gavara:Gaz çıkarmak.
Gavi:Sağlam, dayanıklı.
Gavsuk:Fındığın dış kabuğu.
Gavur papağı:Zehirli bir mantar çeşidi.
Gaybana:İşe yaramaz, hayırsız.
Gayda:Ezgi, türkü.
Gaypmak:Sıçramak.
Gayda:Ezgi.
Gayış:Kemer.
Gaynata:Kayınpeder.
Gazel:Yere dökülmüş ağaç yaprakları.
Gebiç:Değirmencinin öğüttüğü undan aldığı pay.
Gebiçci:Değirmenci.
Geçek:Bahçe kapısı.
Gelder:İneklere yal vermede kullanılan kap.
Gene:Yine
Geniş(N genizden çıkarılır):1-Geniş. 2-Umursamaz , kendini sıkmaz kişi.
Geveze keleği:Özellikle tekelere takılan büyük tenekeden yapılmış çan.
Gevrek gevrek gonuşmak:Neşeli neşeli konuşmak.
Gı(I uzun söylenir):Bayanlara hitap şekli.
Gıcışmak:Kaşınmak.
Gıci:bayanlar arasında kullanılan bir hitap şekli.
Gıcirik(İkinci i uzun söylenir):Gıcırdayarak ses çıkaran.
Gıdık:Küçük sepet.
Gıldır gıbıç:İşe yaramaz
Gır:Gri.
Gıran:Tepelerdeki düzlük alan.
Gırarmak:Kırarmak ,beyazlamak.
Gırık:Düşkün, hatırını sayan ,çok seven.
Gırklık:Koyun kırkma makası.
Gırmalı:eteklerinde sık kıvrımlar bulunan yöresel kadın elbisesi.
Gırpmak:Kırpmak , kesmek.
Gırtıl:Yaylalarda obanın topraklarında bulunduğu yerin ahalisine verilen para.
Gıvrak:Hareketli.
Gıvratmak:Döndürmek, bükmek.
Gıyı gazması:Dar ve uzun ağızlı , sert zeminleri eşmekte kullanılan kazma çeşidi.
Gızıl ot:Bir tür eğrelti otu. Güllük de denir.
Girebi:Ucu kıvrık küçük balta.
Gocagarı ayı:Yerel takvim.
Gocaman:İhtiyar adam.
Gonuşık:Söz.
Godalak:Testis.
Gofnak(Gohnak da denir):Hoppa.
Golçak:Ses çıkarmak için ağaç kabuğundan yapılan bir tür kırbaç.
Gollamak:Göz kulak olmak.
Gongirik(İkinci i uzun söylenir):Beşikler takılan bir tür zil.
Gopagene:Koşarak.
Gopça:Düğme.
Gopmak:1-Koşmak. 2-Kopmak.
Gor:At ve katırlara takılan bir tür zil.
Goşama:Avuç
Goşamalamak:Avuçlamak.
Goşmak:1-Ateşe odun atmak. 2-Birsinin yanına bırakmak,birisiyle bir yere yollamak.
Got:Mısr ,buğday , fındık gibi şeyler için kullanılan tahtadan yapılan ölçü kabı.
Govalak:Baykuş.
Govaldama:Çorapsız giylen aykkabı.
Govan:Arı.
Govank:Saçta oluşan kepek.
Goy vermek:Serbest bırakmak.
Gozak:Henüz olgunlaşmamış meyve.
Gögüce:Boğmaca hastalığı.
Göğ:1-Yeşil 2-Taze ve yeşil renkli sebzelerden yapılan yemek.
Göt:Bir yerin, bir nesnenin aşağı kısmı, alt tarafı.
Göt atmak:Kıçını sallamak.
Gövermek:Yeşilenmek.
Göynek:Atlet.
Göz:1-Görme duyu organı. 2-Suyun kaynağı.
Gözcek:Gözlük.
Guduruk:Kudurmuş.
Guguk:Guguk kuşu.
Gufa:Tahtadan su kabı.
Gufa:Tahtadan yapılmış su kabı.
Gulaç:El ucundan göğse kadar olan uzunluk ölçüsü, kulaç.
Gulaçlamak:Kulaçla ölçmek.
Gulaklu:Kenarlarında tutma yeri olan küçük tencere.
Gumanya:Kumanya, yiyecek.
Gumbul:1-Kambur. 2-Küçük çayır yığını.
Gurut:1-Yufkanın saç üzerinde kurutulmuş şekli.2-Çökeleğin küçük topaklar halinde kurutulmuş şekli.
Guş guyruk:Başörtüsünün üçgen şeklinde katlandıktan sonra arkası sarkar, kenarları alnın üst tarafına gelecek şekilde bağlandığı şekil.
Guşluk:Sabah ile öğlen arası vakit.
Guş pancarı:Yayvan şekilde yerde yetişen ve yemeği yapılan bir ot çeşidi.
Guyruklu:Özellikle ahırlarda ve tuvalet kuyularında, sidik akan yerlerde olan küçük, sülük benzeri hayvan.
Guz:Kuzeye dönük.
Gübel:Kalın sopa.
Gübür:Çöp.
Gücük:14 şubat 13 mart arasındaki ay.
Güdüne:Mısırın taneleri ayrıldıktan sonra kalan koçan kısmı.
Güney:Güneye dönük.
Gürgen:Kayın ağacı.
Güllük:Bir eğrelti otu çeşidi.İfteri, kızıl ot isimleri de verilir.
Güvenek:Isırdığı zaman çok kötü acıtan ve kanatan iri bir sinek türü.
Güz:Sonbahar.
Güzüne:Fırınlıolan. Demirden yapılmış soba.
H
Habu:Bu
Habura: Burası
Haçan:Madem
Hakırdamak:Horlamak.
Halamu(Sondaki u uzun söylenir):Hala oğlu.
Ham tevek:Çok yıllık, beyaz çiçekli, tüylü tohumları olan, gövdesi üzüm gibi ve yaprakları parçalı bir bitki.
Hamayli:Yakaya takılan üçgen şeklinde , gümüşten yapılmış muska kabı.
Hamsı:Hamsi.
Hamur gelmek:Hamurun mayalnıp kabarması.
Hark:Küçük kanal.
Hara(İlk a uzun söylenir):Nere.
Harar:Büyük sepet.
Harman etmek:1-Fındık gibi ürünleri serip kurutmak. 2-Bir yeri çiğneyerek otsuz toprak haline getirmek.
Harpıtmak:sulu bir yiyeceği ekmeksiz yemek.
Hartama:Evin üzerine örtülen dar ve ince tahta.
Has un:Buğday unu.
Haşindi:Şimdi.
Haşlak:Çok sıcak.
Haşu:O
Hatçak:Güzel.
Hav:O
Havra:Orası
Havruz:Bebeklerin tuvaletlerini yapmaları için beşiğin içine yerleştirilen kap.
Haygır:1-Aygır, erkek at. 2-Çabuk tohumlayan, beğenilmeyen pazı vb. sebzeler.
Hayf almak:Öç almak.
Haylamak:Yüksek sesle bağırmak.
Hebile:Böyle.
Hecük:Evet
Hedik:Kara batmamak için giyilen ayakkabı.
Helbet:Tabi ki, elbette.
Hele(İlk e uzun söylenir):Nasıl
Helle:Su ve mısır unundan yapılan bir yemek.
Hengem:Eğlence.
Heri:Cümlelerin baş veya sonunda kullanılan, önemsizlik belirten bir kelime.
Heş:Sığırları yürütmek için söylenen bir kelime.
Heşleme1-:Sığırları yürüt. 2-Rahat bırak, dokunma.
Hevle gene:Öyle
Hıdırellez gabağı:Hıdırellez zamanı diklen kabak.
Hırp:Kapalı, iyice yerleşmiş.
Hırsız sülük:Kabuksuz salyangoz.
Hışır:Eski, kullanılmaz durumda olan.
Hışır etmek:1-Kullanılmaz duruma getirmek. 2-Aşırı şekilde dövmek.
Hızan:Çocuk.
Hobuk etmek:Özellikle çocukları sırtına almak.
Hopur:Hırslı ve çok çalışan kişi.
Hoşguran:Yemek yapılan, tarlalarda yetişen bir bitki.
Hölümek:Islanmak.
Hurik(Sondaki i uzun söylenir):Baykuş.
Hüdüklemek:Ürkmek, korkmak.
I
Imık:Sıcak
Irak:Uzak
Irgamak:Kıpırdatmak, sarsmak.
Irgat:İş yaptırılan kişi.
Isgat:Ölünün ardından dağıtılan para.
Işmar etmek:Gözünü kapatıp açarak işaret vermek.
Iymak:Sermek.
Iyım sıyım etmek:Serip dağıtmak.

İ
İbikli gazma:Gıyı gazmasının arka tarafında küçük , kesici bir kısım olan çeşidi. Çalışma sırasında çıkan kökler bu kısımla kesilir.
İdirah etmek:Tiksinmek.
İfak:Küçük.
İkide buyıl:Sık sık.
İkilemek:Mısırların ikinci çapası.
İlehen:Leğen
İleki gün:Önceki gün.
İlenmek:Beddua etmek.
İlistir:Süzgeç.
İstanbul çileği:Büyük meyveli, yetiştirilen bir çilek türü.
İstanbul eriği:Armut şeklinde, iri bir erik çeşidi.
İsti:El yakacak kadar sıcak.
İşgillenmek:Şüphelenmek.
İşlik:1-Gömlek, atlet. 2-kadınların giydiği bir tür ceket.
İt:Köpek.
İt keseri: Güz çiğdeminin ilbaharda büyüyen yapraklarına verilen isim.
J
K
Keçe:Yünün tepilmesiyle yapılan bir tür kumaş.
Keçe delen:İnce ve sürekli yağmur.
Kelek:Koyun , keçi gibi hayvanlara takılan tenekeden yapılmış çan.
Kelep:Büyük iplik çilesi.
Keler:Semender
Keme:Büyük fare , sıçan.
Kemsük:Elma , armut vb. meyveler yendikten sonra kalan kısmı.
Kencotu:Sarı renk.
Kenef:Tuvalet
Kerenti:ğaç yaprağı kesmek için kullanılan bir orak çeşidi.
Kerme:Hayvan dışkısı.
Kemrelik:Hayvan dışkısının biriktirildiği yer.
Kepelek:1-Kelebek. 2-Sığırların ciğerlerinde gelişen bir parazit nedeniyle oluşan hastalık.
Kerenti:Yaprak kesmeye yarayan orak.
Kerkmek:Belini ileri geri hareket ettirmek.
Kertmek:Ağacı baltayla yaralamak.
Kesilmek:Yorulmak.
Keşik:Nöbet, sıra.
Keşkek:Et , buğday, fasulye gibi malzemelerin ezilmesiyle yapılan bir yemek.
Keşkek olmak veya keşkeği çıkmak:Ezilmek.
Kılıç:Yer tezgahında dokuma yapılırken atkı iplerini sıkıştırmak için kullanılan bir tarafı ince diğer tarafı kalın ,ağaçtan yapılan araç
Kırkayak:1-Çok fazla sayıda bacağı olan böcek çeşidi. 2-Kurnaz kişi.
Kokulu üzüm:Siyah renkli, budanmayan, ağaçlara sarılan üzüm çeşidi.
Koyun gözü:Unutma beni çiçeği.
Körse:Bileği taşı.
Kötek:Dayak atmak için kullanılan odun.
Közmeklik:Hayvan gübresini dışarı atmak için ahırda bulunan küçük delik.
Kulak vermek:Dinlemek.
Kuşak tokası:Kuşağın ucuna takılan özel şekilde yapılan bir çift püskül.
Kuş pancarı:Yemeği yapılan bir ot türü.
Kuşak üstü bağı(Bel bağı , kılıf bağı isimleri de verilir):Peştamalın üstüne bağlanan , yer tezgahında dokunan, uçlarına püskül takılan aksesuar.
Kuzu göbek:Yenen bir mantar türü.
Kül çiçeği:Havada uçuşan kül taneleri.
Külek:Tahtadan yapılan kova.
Külür:Tanesi yenilen bezelye cinsi.
Kürt vurup cıngan oynamak:Etrafı dağıtarak ve gürültü yaparak oyun oynamak.
Kürümek:Sıyırmak, temizlemek..
Kütür:Saç üstünde yapılan mısır ekmeğinin ortası.
Küy:Kavga.
Küzü:Yer tezgahında dokuma yapılırken kullanılan , iplerin belli bir sırada nakış oluşturacak şekilde bağlandığı çubuk parçası.
L
Lale:Köpeklerin boğazına takılan çivili tasma.
Lavaş:Pide.
Levlek:Yenen bir mantar çeşidi.
Lığ(I uzun söylenir):Suyun dibine çöken ince kum.
Lobut:Hantal, kaba saba.
Lös lös:Uyuşuk.
M
Mağazu(a uzun söylenir):Hayvan yiyeceği konulan samanlık.
Mahana:Bahane
Manca:Sulu yemeği.
Manus:Her tarafı beyaz koyun.
Matkap: Yere kazık çakmak için geniş ve büyük delik açmak için kullanılan 1-2 m uzunluğunda ucu sivri ve kalın demir çubuk.
Marul çiçeği:Baharda açan çuha çiçekleri.
Matırga:Taş kırmada kullanılan küçük tokmak.
Maslahat:İstek.
Mayalık:Sütünden yararlanılan sığır.
Meci:İmece için gelen kişi.
Mektep:Okul.
Menük:Oval şeklili ip yumağı.
Meram:istek,amaç.
Merek:Küçük samanlık.
Merekmen:Merdiven.
Meşebe:Maşraba.
Mezere:Güzlek.
Mık:Çivi.
Mile:Misket.
Mıtız:Cimri.
Minnet:Hayalet.
Miras:Bilye oyunu.
Mudara:Sağlam olmayan, zayıf.
Mudara etmek:Yardım istemek, muhtaç olmak.
Muhanet:Korkak.
Mundar:Kendiliğinden ölmüş ve eti yenmeyen hayvan.
Murçuk:Karalahananın ilkbahardaki çiçekleri.
Mükem:Sağlam.
Müzevir:Laf taşıyan kişi.
N
Na:Al
Nafile:İşe yaramaz.
Nakıs:Eli sıkı, cimri.
Nalgun:Yol parası.
Nalit:Lanet.
Neav(E ve a beraber ve uzun söylenir):Ne var, ne oldu?
O
Oba:1-Birkaç köyün gittiği yayla. 2-Misafirlik.
Obacı:Misafir.
Oba etmek:Misafirlik etmek.
Obıya gitmek:Misafirliğe gitmek.
Oha(O uzun söylenir):sığırların durması için söylenen sözcük.
Okarı:Yukarı
Olanca:Bütünü, tamamı.
Osmak:Benzerlik kurmak.
Otçu:Özellikle Kadırga yaylası’nda yapılan şenlik.
Ot kazmak:Çapa yapmak.
Ot kazması:Tarla kazmada kullanılan kazma çeşidi.
Otluk:Çayır , mısır sapı gibi hayvan yiyeceklerinin yığın haline getirilmiş şekli.
Oyan:Öte taraf.
Ö
Öküz:Boğa.
Örkünmek:Taklidini yapmak.
Örme:Kazak , süveter gibi giyecekler.
Örüzger:Rüzgar.
Ötürmek:İshal olmak.
Ötürük:İshal.
P
Paçka:Kibrit kutusu paketi.
Padar:Kalın odun.
Pakla:Fasulye.
Palak:Ayı yavrusu.
Palan:Elbise, giyecek çamaşır.
Paldır:Sulak yerde yetişen geniş yapraklı bitki.
Pancar:Kara lahana.
Panti:Sığırlarının yeminin konulduğu kısım.
Pata:Kovalamaca oyunu.
Peğ(Ğ vurgulanmadan e uzun söylenir):Kanal.
Pelit:Meşe.
Pers olmak:Yol giderek yorulmak.
Peşkir:Havlu.
Peşkü:Guzine sobası.
Pey:Etrafı taş duvarla çevrilmiş yer.
Peytambal:Sahipsiz, bakımsız.
Pıllamak:Pırlamak, uçmak
Pırtı:Gyecek.
Pillavuç:Tahtadan kapı kilidi.
Pisik:Kedi.
Pisiklik(Sondaki i uzun söylenir): İlkbaharda tüylü ve top top çiçekler açan bir söğüt cinsi.
Pisik otu:Çiçekleri beyaz renkli ve yumuşak tüylü olan bir çayır çeşidi.
Pisik s…i:At kuyruğu bitkisi.
Piştuf:Tabanca.
Poluk(O uzatılarak söylenir):Taze mısır.
Pontul:Pantolon.
Portakal rengi:Turuncu.
Potanak:Dış kabuğu ve tanesiyle beraber fındık.
Pörenk(Ö uzun söylenir , n genizden çıkarılır):Fazla yağan yağmurun araziye zarar vermesini önlemek için arazide derin ve çapraz bir hendek açılıp içi taşla doldurulduktan sonra tekrar toprakla kapatılan bir kanal çeşidi.
Pös:Kir
Pur:Yumuşak, sertlemiş topraktan oluşan bir kaya çeşidi.
Püskürüt:Bisküvi
R
Reyha:Güzel koku.
S
Sacayak:Ateşe kazan veya saç koymaya yarayan üç ayaklı araç.
Saçak:İp
Saçma:Balık ağı.
Sadır:Çiş.
Sahan:Büyük metal tabak.
Sakat:Yara.
Sakıtlak:Kan emen küçük bir böcek.
Sanıra(N genizden çıkarılır):Islak
Sapa:1-Yol kenarında olmayan. 2-Gizli yer.
Sapak:Dönemeç ,viraj,yol ayrımı
Saplağu:Kepçe.
Sapmak:1-Geçerken uğramak. 2-Yolu değiştirmek.
Sarağu:Sarı çiçekli orman gülü.
Sarı:Kırmızı renk.
Saruncalı:Eşek arısı.
Say:Yumuşak, sertleşmiş topraktan oluşan bir kaya çeşidi. Purdan daha serttir.
Sayıklamak:yarı uyur yarı uyanıklık hali uyku.
Sayışmak:Oyunlarda başlamadan tekerleme söylemek.
Sekmen:Tahtadan küçük iskemle.
Selametlemek:Yolcuyu uğurlamak.
Seren:Yer tezgahında dokuma yapılırken iplerin arasını açmak için kullanılan araçlardan biri.
Sıbartlamak:El ile dalı yaprağından ayırmak.
Sıçan:Fare
Sık:Mısırlar yetişirken aralarından sökülen fazla mısırlar.
Sık almak:Mısırların arasındaki fazla bitkileri söküp çıkarmak.
Sınnak:Sığır, at gibi hayvanların tırnağı.
Siğitmek(İlk i uzatılarak söylenir):Koşmak.
Sift etmek:Yeni çıkan bir meyveyi ilk defa yemek.
Siftin:İlk önce.
Sin:Mezar.
Sinmecek(N genizden çıkarılır):Saklambaç oyunu.
Sinmek(N genizden çıkarılır):Saklanmak.
Sivri kazma:Ucu sivri, pur eşmekte kullanılan bir kazma çeşidi.
Soğulmak(O uzun söylenir):Süt veren hayvanların süt vermez olması.
Söğeltmek:Uzatmak.
Söken:Öksürük.
Söve:Kapının tutunduğu dış kenarı.
Söykenmek:Yaslanmak.
Su dökmek:Tuvalete gitmek.
Suluk:Eski evlerde yıkama işlerinin yapıldığı bölüm.
Sülük:Salyangoz.
Sütdoğan:Kırıldığı zaman beyaz renkli bir sıvı salgılanan bitki, sütleğen.
Süzme:1-Ayran ateşte ısıtıldıktan sonra torbadan süzülmüş hali.Kurutulup çökelik yapılır. 2-1. tanımdaki katı maddenin tazeyken az su ve şekerle ezilip üzerine pekmez dökülmesiyle yapılan bir tatlı.
Suluk:Evlerin yıkama işleri yapılan bölümü.
Sümbül:Zambak çiçeği.
Ş
Şal:Eskiden Şalpazarı Yöresi’nde dokunan yün kumaş ve bu kumaştan yapılan giyecekler.
Şayanı(Şaryeri de denir):Şalpazarı İlçe merkezine halk arasında söylenen söz.
Şelek:İçine fındık toplanan , ve bele takılan küçük sepet.
Şenlik etmek: Yemek pişirip sofra hazırlayarak misafir ağırlamak.
Şeytan gınası:Taşarlın üzerindeki likenlerin tükürükle ıslatılıp ele sürülmesiyle yapılan bir kına.
Şıhlık:Ödünç
Şırıldama:Parıldama.
Şinimek:Birisinin başına gelen olaya gülmek, dalga geçmek.
T
Tabla:İki başörtüsünden biri alnın üst tarafından sarılır, diğeri ise atma cember şeklinde bağlanır.Böylece sanki başta fes varmış gibi düz bir görünüm elde edilen baş bağlama şekli.
Taflan:Karayemiş.
Tam:Samanlık.
Tavlu:Şişman.
Tehlemek:Gözetlemek.
Tekduran yere:Sebepsiz olarak.
Tekebüzük:Takla.
Tekelcek:1-Tekerlek şeklinde, yuvarlak. 2-Patatesin yuvarlak doğranmasıyla yapılan bir yemek çeşidi.
Tekellenmek:Yuvarlanmak.
Tekir:Direkler üzerinde yapılan ambar ,serender.
Telis:Büyük çuval.
Tene(Pakla da denir):12 şer tane taşla oynanan bir oyun.Tahta üzerine aşağıdaki şekil çizilir. Oyuncular elellerindeki taşları sıra ile çizgilerin kesiştikleri köşelere koyarlar. Üç taşı aynı sıraya koyan rakibinin bir taşını alır. Taşların sırayla konulması bittikten sonra taşlar çizgi üzerinde kaydırılarak hareket ettirilir. Elinde üç taşı kalan oyuncu taşlarını atlatarak istediği gibi hareket ettirebilir. İki taşı kalan oyuncu kaybetmiş sayılır.Baştan taşlar konurken oyuncular birbirinin taşını alamazlarsa oyun berabere olur.
Bu oyun iki farklı renkte fasulye ile oynanır. Fasulyeler ortadan bölünüp oyun taşı olarak kullanılır.

Terek:Mutfak dolabı.
Terki:Atın arka kısmı.
Terki bağı:Dört iple örülen örgü.
Terkisalak:Boşvermiş , dikkatsiz.
Teseltü:Masal.
Tevek:1-Kendir liflerinden dokunan kumaş.2-Bu kumaştan yapılan iç çamaşırı. 3-Üzüm, kabak gibi bitkilerin gövdesi.
Tirmit:Yenen bir mantar türü ve mantar türlerinin genel adı.
Toklu:Koç
Tonar:Orman kesilerek açılmış alan.
Tomar:Grup ,yığın.
Top pancar:Beyaz lahana
Topuk:Yaylalarda yetişen, ince diken gibi sivri yaprakları olan bir çimen çeşidi.
Torçuk:Taranmamış saç.
Tosarmak:Küserek sratını asmak.
Tosman:Tosun, şişman.
Tömbelek:Bayram arifesi akşamı para veya bişi almak için evlere yapılan türkülü ziyaretler.
Tömelmek:Çömelmek.
Töngel:Muşmula.
Tuman:Don, şalvar.
Tüneklik:Tavuk kümesi.
Tütün:Duman.
Tütüncelik:Baca.
U
Uçkur:Pantolon, şalvar gibi giyeceklerin düşmemesi için bele bağlanan ip.
Ula:Erkekler için kullanılan bir hitap.
Urgan:hayvanları bağlamak için kullanılan ip.
Usulgene:Yavaşça.
Uşak:Çocuk.
Uyra:Rüya
Uz:İnsanlara soğuk davranan kimse.
Ü
Üddek:Ödlek, korkak.
Üzülmek:İpin kopması.
Üzüm ayı:14 kasım 13 aralık arasındaki ay.
Üvez(Övez de denir):İnce sinek.
V
Varagel:Yük taşımada kullanılan ilkel teleferik.
Varget:Yaylalarda sonbaharda açan beyaz renkli çiğdem.
Vara: Var ya
Vıkıylamak.Ses çıkararak gitmek.
Y
Yaba:Y şeklinde ,ot ,sap gibi maddeleri yükseğe kaldırmaya yarayan araç.
Yaban adamı:Ormanlarda yaşadığını inanılan her tarafı kılla kaplı insan.
Yabani:Kurt.
Yağlık(A uzun söylenir):Mendil.
Yal:Köpek ve sığırlar için hazırlanan sulu yiyecek.
Yalanu(N genizden çıkarılır):Alev.
Yalanuz(N genizden çıkarılır):Tek başına, yalnız.
Yalaş(Birinci a uzun söylenir):Mısır unu ,su, peynir ve tereyağından hazırlanan bir yemek.
Yalabu:Şimşek.
Yalabumak:Şimşek çakması.
Yallık:İneklere verilecek taze ot ,yaprak gibi şeyler.
Yamsuk:Eğri, yassı.
Yan horan:Bir horon çeşidi.
Yanlık:Kiler
Yavan:İneği süt vermez durumda olanlar için kullanılan bir sözcük.”Süt ,yoğurt “ gibi yiyecekler yok anlamında.
Yavan yaşuk(Yaşukdaki a uzatılır):Sütsüz, yoğurtsuz.
Yavşu:Tarlalarda yetişen, küçük yapraklı, ince dallı, toprağa halı gibi yayılan, saçak köklü bir bitki.Çorbası da yapılır.
Yayılım:Hayvanların otladığı yer, otlak.
Yayla çiçeği:Yaylalarda yetişen güzel kokulu, kurusu uzun süre dayanan sarı renkli çiçek.
Yaymak:Otlatmak.
Yazlık:Plastik kadın ayakkabısı.
Yedilik:Düğününde sonra gelinin baba evine yapılan ziyaret.
Yelek:1-Kolsuz ,elbisenin üstüne gitilen giysi. 2-Yaprak
Yenide(N genizden çıkarılır):Gelecek yıl.
Yenlik(N genizden çıkarılır):Hafif.
Yer çileği:Yabani çilek.
Yerişmek:Yetişmek.
Yerük:Aş ermek.
Yeşil:Mavi renk.
Yevşen:1-Tarlalarda yetişen, küçük yapraklı, ince dallı, toprağa halı gibi yayılan, saçak köklü bir bitki.Çorbası da yapılır.
2-Çalımsı gövdeli, 50 cm kadar uzayabilen, pembe, beyaz , büyük ve buruşuk çiçekleri olan bir bitki.
Yıdin(I uzun söylenir):Pis kokulu,birkaç metre uzayabilen, parçalı yapraklı bir bitki.
Yılkı:At sürüsü.
Yol etmek:Misafiri kapıya kadar geçirerek uğurlamak.
Yonga(N genizden çıkarılır9:kesilen, yontulan odundan çıkan parçalar.
Yuka:Sığ.
Yumak:1-Yıkamak. 2-İp topağı.
Yük etmek:1-Taşınacak yük haline getirmek. 2-Bir kişiye iş yaptırıp zahmet etmek.
Yürek:Kalp.
Yüreği geçmek:Acıkmak.
Yürük:Yiğit
Yüzüne gomak:Kaçan kızla ailesinin barışması.
Z
Zabaçca:Yarın.
Zağar(A uzun öylenir):Küçük köpek.
Zahra:Öğütülmek için hazırlanan tahıl.
Zat:Hiç bir şey.
Zebil:Çok fazla ,kullnılamayacak kadar fazla.
Zeğet:Biraz sonra.
Zembil:Büyük sırt çantası.
Zılgıt:Azarlama.
Zıpçuk:İnce ağaç dallarının kabuklarından ya da içi boş ot gövdelerinden yapılan bir düdük.
Zıpka:Arkası bol, bacakları dar erkek pantolonu.
Zıva(A uzun söylenir):Görele’nin bir köyüne verilen isim olmakla beraber özellikle Görele ve Giresun tarafını belirtmek için kullanılır.
Zibil:Çöp
Zumbuk:Yumruk.

www.kadirgafm.com/index.php

KOYUNLU

Haziran 13, 2008

KÜLTÜRÜMÜZDE YAZMA DİĞER ADIYLA YEMENİNİN ÖNEMİ

Beldemiz Koyunlu’da yemeni(yazma)eskiden “çit” olarak söylene gelen, baş örtüsünün kültürümüzde yeri oldukça farklıdır.Yemeni önceleri köyde bulunan bakkallar tarafından temin edilerek satışa sunulurdu.. İstanbul kapalı çarşıdan, küçük İstanbul diye tabir edilen Kayseri’den “O.P. “damgalı polyester yemeni gelirdi.Sandık yazması, ince yazma diye bilinen genelde ibrişim oyalı Bursa’dan çarşılardan alınırdı.İstanbul dan ince pamuklu dokuma Kalem marka kağıt içi denen Ermenistan uyruklu vatandaşlarımızın kalıp baskı ile yaptığı yemeniler getirtilirdi.Günümüzde bu eser denecek değerdeki bu yemeniyi el baskısı kalıpla çalışılan yemenileri yapan ustalar vefat edince, ardından bu yemenileri yapan sürdüren ustalar olmadı.İnce yazmanın saklanması ince yatkın olması nedeniyle,dayanıklılığı azdı.Yine de ta o günlerden bu günlere dek saklanıp muhafaza edilmiştir.Sandık lekeleri oluşsada, yemeniler bir nadide eser değerinde, gözü gibi bakıp, saklar genç kızlarımız, annelerimiz, ninelerimiz…Kelimenin tam anlamıyla yazma deyince; akan sular dururdu.Daha sonraki yıllarda yine İstanbul kapalı çarşıdan “Özgürel” yazma çıktı.Genel de aynı desen çiçeğe renk değişik pamuklu ince dokumalı, yazma satılmaya başlandı.Ardısıra “Özgürel 6 renk” ipek yazmayı çıkarınca rağbet ipek yazmaya çoğaldı.Daha önce bakkalarda satılan yemeni elden, evde satılmaya başlandı.Derken; yazma çıkaran, diğer markalarda satılmaya başlandı.Günümüz de artık düğün olan evlerin önünde kına günü seyyar arabayla satılıyor.Yaz mevsiminde diğer illerden gelen halk, yemeni alıp eşine dostuna hediyelik veya satmak amacıylada götürürlerdi. Diğer sektörler gibi yazmacılıkta zaman içerisinde gelişerek teknojinin nimetlerindende faydalanarak, günümüze taşındı.

Cumhuriyetin ilk yıllarında belediyeliğe kavuşan kasabamızın bakkallarında zengin çeşiti müşteriye sunardı.Çevre köylerden dahi eşeklerle Adırmusun’a alışverişe gelirler basma, kaput bezi, yemeni gibi ihtiyaçlarını almaya gelir.Gelirkende elma, yoğurt,fasulye,meyva yetiştirdikleri ürünleri bakkala bırakır, bazen takasla alışverişlerini sürdürürlerdi.Çok eski olmamasına rağmen Fertek ten kasabamızın hamamını tercih eder. Hamama gelir, ardından yazma satan dükkana veya eve uğrayıp yazma almadan gitmezlerdi.Ekseriya müşteriler; Fertek,Fesleğen,İlHasan,Hançerli den gelirdi.

Diğer köylere tanıdık vasıtasıyla, elden satış sağlanırdı.Ulaşım zorluğu, birazda içe dönük , dışarı açılım olmadığından olacak.Yemeni oyası deyincede hiç bir köyün örtünme ve yazma takma şekli birbirine uymazdı.Mesala;Fesleğen boncuk oyalı genellikle, Nevşehir de örtünülen tarzda boncuklu, tülbent yada yazma örterlerdi.Adurmusun’da boncuk oyası ender örtünülür, tülbentte doğum yapan “lohusa” kadınlar örterdi.Kız çeyizinede bu amaçla, namaz tülbenti, mevlüt baş örtüsü adıyla tülbent ;tığ,mekik, boncuk,firkete, iğne oyalı… hazırlanırdı.

Koyunlu’da genç kızların dünde, bugünde saçlarının kahküllerini, perçemlerini çıkarıp taktığı oyalı yazmalar göz dolduruyor. Kasabamızda genç kızlarda yemeni, yaşmak dolama şeklinde bağlanır.Yeni gelinlerde “gayseribaşı” diye adlandırılan bordo keçeden yapılma ön kısmı altın renginde paraların dizili olduğu , boncuk işli özel kepin üstüne örtülürdü.Yaşlılarımızda ise iki yemeni üst üste değişik tarzda bağlanırdı.İlk yemeni ince seçilir genelde oyasız dastar derlerdi.Başörtü gibi üçgen tutulup bağlanır, baş üstüne götürüp düğümlenirdi.Üzerine ikinci yemeni serbest bir şekilde koyup kare olarak yayılır iki ön ucundan arkaya atılır veya düğümlenirdi.Saç örümleri öne düşer.Dulukları(şakakları), fırıç denen saçlar, kulakları, gerdan kısımları bariz görünürdü.

İlk yemeni motifleri ortalı denen bütün desen, çok ender güzel kenar desenler.Birde kolanlı denen bordürlü desen vardı.İlk zamanlar genelde goyallı(bordo), garalı,(siyah)samanili,(açık sarı )şekerengi (kavun içi)tercih edilirdi.Yazma renklerininde yerinde önem ifade ederdi.Yeşil yazma evlenirken dolama diye tabir edilen baş bağlamak için alınırdı.Kırmızı yazma lohusa iken örtmek amacıyla bulundurulurdu.Yemeniler genelde gelin kıza götürmek için çokça alınır, yada gelinkızı hazırda olan bulunduğu zamanda kına varsa kınaya giydirip eşe dosta,akraba,komşuyada haber verip gelin kızı için alırdı.Günümüzde hala aynı gelenek sürdürülmektedir.Kızının çeyizine, dürüye koymak için yerine göre kalitesini ayarlardı.Bağ yaprağı, gülü desenindeki yazma çokça bulunur ucuzluğundan hediyelik , gönül almak için tercih edilir, fazlaca rağbet edilmezdi.

Yaklaşık on yıl evveli kınalara defçi tutulurdu.Borr17;da ikamet eden defçi Sultan en gözde defçiydi.Kör Ali Osman,Analı kızlı,Heykel lakabıyla bilinen defçileri durumu iyi olmayanlar tutulur yada defçi Sultan önceden tutulduğu için mecburen tutulurdu.Gelinkız Sultanr17;ın defi gümbür gümbür çalışıyla;aslan Mustafa’m,vur zilleri,çek deveci,yıldız,Konya’lım,Adana’lı,şu silleden gece geçtim,bağlar gazeli,dağlar kızı Reyhan, Mevlana, çilli bom … gibi parçalar eşliğinde Konya kaşıklarıyla veya ellerini şıklatarak karşılıklı oynar.Kayınvalide defin içine bahşiş atardı.Bir çeşit ticaret yapılır bir çok kişi dolaylı yoldanda olsa ekmek yer, kazanç sağlardı.

Gitgide zamanla yazma kültürü gelişerek oyalarla zenginleştirildi.Genelde Tosya,Tokat,Bursa gibi şehirlerde iri iğne oyaları yapılıp örtülür oldu.Türlü türlü rengarenk tığ oyaları yapıldı yemenilerin kenarlarına.Büyüyen, yetişen genç kız hemen başına yazmayı örterdi.Dışarı memlekettede otursa dahi yazın geldiğinde illa başına yazmayı takardı,takmadığı takdirde çevreden ayıplanırdı. Kapalı olup mesture giyinen hanımlar haricinde, genç kızlar yazma takmamaya başladı.

Kültürümüze, değerlerimize, adetlerimize sahip çıkalım, yaşatalım, geleceğe aktaralım.

(Düğün)

Düğünler için genelde yaz aylarına göre önceden program yapılır.Pazar gününün tatil olması nedeniyle düğün tarihleri bu güne göre ayarlanmaya çalışılır.Eskiden Çarşamba,Perşembe olurdu.Düğün bayrak dikilmesiyle başlamış demektir.Çarşamba gün danışık denilen akşam erkeklerin toplanıp çavuş seçip keyhayı,bayraktarı seçerek, iştişarede bulunurlar.Düğünde hizmet edecek çavuş kahveleri dağıtır.Asayiş dahil çalgıcılara, misafire servis, bayrağı çaldırmamak gibi işlerden sorumludur.

Ertesi gün bohça günü yapılır.Kız evinden oğlan evine haber verilerek öğle üzeri bohça götürülür.Oğlan evi komşularını, akrabalarını bohçamıza buyurun diye davet eder.Önceleri bu işi okuyucu kadın tutulur, onlar kapılara giderek çağırırdı.Onlarda gelen kadını boş çevirmez yiyecek veya giyecekle boş göndermezlerdi.Bohçaların yanısıra tepsi ile baklava,çiçek, dürü diye bilinen hediyeler bohça içinde kırmızı kurdelelerle süslenerek bir kaç kişi götürülür.Damadın elbisesi özel hazırlanan işli örtüyle örtülür.(Şimdilerde damadın eşyaları bavulla götürülüyor)Bohçayı getirenlere oğlan evinde, düğün sahibi bahşiş verir.Bolca büyük tencerelerde yemekler hazırlanır.Genelde sulu yemekler yapılır.Yaz ayı olduğu için çorbalardan yoğurt çorbası etli bamya, etli fasulye, sulu köfte, yaprak sarması,et kavurması, pilav, tatlı olarak baklava,üzümlü… meyvalardan kavun, karpuz,üzüm ikram edilir.Ev sahibinin durumu, tercihine görede değişir.Daha sonra düğün havası başlasın diyerek def çalarak yada müzik setinde teyip çalarak gençler oyun oynar eğlenir.Gelen dürüler açılarak birbir sayılarak gelen misafirlere gösterilir.Damadın ayakkabısı,terliği elbisesi,tıraş takımı,parfümü, tesbihi, havlusu, seccadesi diyerek sesli bir biçimde bir yenge tarafından bohçalar açılarak sergilenir.Kaynatanın, elbiseliği, gömleği,seccadesi, havlusu kaınvalide elbiselik kumaşı, yeleği, işli seccadesi, namaz tülbenti, iğne oyalı yemenisi, dantelli havlusu, ilifi sırayla sayılır.Eğer annenne, babanne varsa onların hediyeleri.Bohçalar ayrı ayrı açılıp, birer birer sayılır.Önceleri amcalara,dayılara, halalara dürü hazırlanırdı.Halende bu göreneklere uyan devam ettiren var.Damat bohçası daha özenlidir,beyaz iş , dantelden, saten incili işli albenisi olan bohçalar seçilir.Hayırlı olsun, uğurlu kademli olsun… gibi hayır dilekleriyle, dağılır misafirler.

Kına günü;

Kız evinde telaş kuaföre gitme hazırlığıyla başlar.Gelin başı yapmak, düğüne katılan yakınların kızları ile birlikte kuaföre Niğde ye gidilir.Öğle vakti geldiğinde kuaförden gelen geline, yemek yedirilir.Oğlan evinden r1;benek atmar1;için gelirler.Kapı önünde müsait bahçede, oğlan evinden
kız evinden akraba, hısım toplanır.Takacakları hediyeyi vermek için.Gelin çıknca üzerine al örtülür.İlk etapta yeşil bağlama, ele kına yakma geleneği uygulanır.Ağzı dualı, evli bir kadın yakının bir tanesi yeşil olmak üzere yemenileri okuyarak başından dolandırır.Daha sonra yeşilini alın üstüne bağlar bu bağ sandıkta saklanır, çözülmez.Başı bozulmasın diye, böyle inanılır.Usuleten eline sadece sağ elinin avuç ortasına kına yakılır.Gelin eline açmaz.Kayınvalide bunun üzerine ya para yada altın avucuna bırakınca açar.Üç ihlas, bir fatiha okunur dua edilir.Hayırlı bir izdivaç olması için temennide bulunulur, hep birlikte amin denir.Bir tepsi veya defin içine oğlan evinden başlayarak takılacak hediyeler verilir.Bu işi üstlenen yakınlardan bir kadın bağırarakr1; kayınvalideden altın bilezikr1;diye eliyle gösterek tepsiye bırakır.En yakından başlayarak en komşu, ahbabların hediyesi verilir.Bunlar genelde lakaptan tanındığı için filandan on milyon diye ifade edilir.Oğlan evi bitince kız evine başlanır araya karışmasın diye bir havlu serilir.Kızın annesinden başlayarak varsa abisi, ablası, amca,dayı,hala,teyze, tanıdıkların hediyesi toplanır.Oğlan evi, kız evi birlikte toplanan parayı sayarlar. Duruma,anlaşmaya göre para,altınlar evlenen çiflerin ihtiyacı için saklanır.Takılan zinetler kıza takılır.Merasim bitince oğlan evi evine gider.(Önceleri def eşliğinde gidip, gelinirdi.)

İkindi vakti olunca kız başında alı olmadan yanında kız arkadaşlarıyla sandelyelere kınaya oturur.Nişanlı “gelin kızı “olan kayınvalideler – gelin kızı kınaya giydirdik, diye komşu, akrabalara duyururlar.Kınaya giyen gelinlere yazma(yemeni)atma adetini yerine getirirler.Kınaya gelen çağırılan kişiler bir yemeni alarak oyuna kaldırılan kız bir süre durup ayakta başının üzerine yemeniler bir bir atılır.Kayınvalide daha çok atar, üzerine elbiselikte en üste gelecek şekilde istifler.Kayınvalidenin yemenileri iğne oyalı, sandık yazması,ince yazma ibrişim iğne oyalı, oyasız günün yazmasından (özgürel, kalem marka)bir demet olur.Yemeni İstanbul kapalı çarşısından gelen yörede itibar edilen yemenilerdir.Gelin kızı oynayan kayınvalide defçiye bahşiş atar.Yeni evli gelinlerde başına kayseribaşı koyulur üstüne siyah tokalarla iğne oyalı şifon mevlüt başörtüsü, tül, kadife(çingil)çiçeğiyle duvakla süslenir.Kınaya gelirken iki eliyle büyükçe bir örtü alır.Sadece bunun için kullanılan dekorasyonu güzel antika, geleneksel örtüdür.Çok renkli bir görüntü arzeder adeta bir gelinciği andırırlar.Gözlerinde sürmeler, ellerinde kınalarla…Bugün Beypazarında hala satılan, kullanılan özel örtü.Akşam kınasına geliniyorsa “löküz” denen küçük tüplü aydınlatıcıyla gelinirdi.Yeni gelin geliyor diyerek merakla görmek isterdi çocuklar.Halen bu gelenekler yaşatılmaya çalışılır.Davetli davetsiz köyde olan gelinler, kızlar kınaya bakmaya gelirler.Oğluna kız bakmaya anneler gelirler.Akşam yemeği vakti gelince kız evinde “kız pilavı” diye bilinen ciğerli pilav yapılır.Çok yakın olmayan misafirler dağılır.Kalan misafirler yemeğe buyur edilir.Kız arkadaşlarıyla ayrıca yer pilavı.Yere serilen büyükçe bir bez(iteği)etrafında toplanarak keyifle yerler.Kız dolanarak herkesin tabağından bir kaşık alır.

Kına yerine dönülür, kına tekrar şenlenir oynanır.Oğlanevi damat, keyha ile birlikte gelir.Damat ve keyha ayrıca ağırlanır.Damata tepside bozulmamış baklavanın orta kısmı özellikle ikram edilir.Damat daha sonra kına yerine gelir, eskiden yüksek yerden (dam,balkondan)gelin kızı oynatırlar, damat bakardı.Şimdiler de ise damat, gelin birlikte karşılıklı oynarlar.Bahşis para takılır.Kına yakma faslı gelince gelin kız üzerini değiştirir, başına al örterek tekrar kına yerine gelir.Geldi gelin kınası, ağlasın kız anası türküsü eşliğinde sıra ile kına türküleri söylenir.Gelin kız, anası, yakınları ağlatılır.Yüksek yüksek tepelere ev kurmasınlar,Aşrı aşrı memlekete kız vermesinler.Kınayı oğlan tarafından başı bozulmamış, evli mutlu yengeler yakar. Önceden oğlan evinden gelen yazmalar bağlanırdı.Şimdi kırmızı üzeri işli özel hazırlanmış keseler takıp bağlanır.Kına yakma merasimi bitince oğlan evi her iki tarafada hayırlı olsun diyerek kına yerinden ayrılırlar.

O gece kızın akranı olan arkadaşları kızın yanında yatarlar.Kınalı eller sabaha dek yıkanmaz.Ertesi sabah kınalı, el ve ayaklar yıkanır.Kız artık ana evinde misafir konumundadır.Annesi evin horantası itimam gösterir.Halk arasında hatta çıkacak kız gibi durma, denir.Artık baba ocağından, yuvasına uçmaya beklediği gündür.

Oğlan evinde düğün merasimi;

Kız evinde bunlar yaşanırken, öbür yanda oğlan evinde damat giydirme merasimi yapılır. Yakınları,akrabaları düğün evine toplanır öğle camisinden çıkınca Kur andan süreler okuyarak
dua ederek, damat giydirilir.Damat el öper büyükler cebine harçlık koyar.Damatın koluna al,yeşil kurdele bağlanır.Daha sonra düğün merasimi kına gün öğle çalgı kurulur.Evin müsait bir yerine, bahçesine sandelyeler misafirler için hazırlanır.Önceki zamanlarda genelde Ayvazın oğlu diye bilinen çalgı grubu, cümbüşçü lakabı; kör Cavit olarak bilinen;Cavint Kılınç önceden tutulurdu.Cavit Kılınç’ın seslendirdiği parçalar;Mihrali,Gesi bağları,Şen olasın Ürgüp,Niğde Bağları,Şerif hanım,Aziziye,Kozan dağı,Kurban olayım gibi parçalardı.Bugün hala kaydedilmiş parçalarını dinleme şansı var.

(Teknoloji geliştikçe müzik kalitesi yüksek olması için ses düzenlemesi yapılır.)Çalgı çalmaya başlar eğer eğlenen gençler var ise oyun havası istek üzerine çalınır.Diğer zamanlarda dinlemeye gelen misafirleri müzik ziyafeti sunar.Zamanın hit parçalarını, bozlak, uzun hava söylerlerdi.Zahidem,bağlar gazeli gibi parçalar seslendirilir.Neşet Ertaş tan,Yıldıray Çınar dan, Ferdi Tayfur’ dan, Orhan Gencebay’ dan dokunaklı parçalar söylerler.Öyleki her çalgıcının daha güzel seslendirdiği istek aldığı parçası vardır.İstekler doğrultusunda söylenir.Eğer ezberi az ise çalgıcının bildik şeyleri söyler.Keman taksimi yine istek üzerine yerine getirilir.Tamamen bir zenginliktir düğün.Yaz mevsimi özellikle düğün için gelir yerli halk diğer illerde olanlar.

Mahalli sanatçı niteliğinde çalgı ustaları Niğde yöresinde yine genelde mahalli sanatçıların söylediği türküleri ustalıkla seslendirirlerdi.Hiç bir yerde duymadığınız kulağınızda tınısı kalan müzik yapıtlarını icra ederlerdi.Oyun havası olarak mesala;Allılar, yeşilliler,morlular,Niğde bağları,Çek deveci,Konyar17;lım,Yeşillim,aman Adana lı,Aslan Mustafam,Bulguru kaynatırlar,Sarı kız gibi oyun havaları çalarlardı.Günümüzde ise; org ve sazla söyleyenler düğünde Niğde yöresinde popüler olan Naciye,Zennube,Çilli bom,Esmer bommm,cimdallı,parçalarını çoğu zaman doğaçlama sözleri değiştirerek Koyunlu ve Niğde ye uyarlayarak söylüyorlar.Misal olarak İstanbul sokakları parçasını Koyunlu Sokakları olarak söylüyorlar.Birazda taklitçilik yapıp Ankaralı Namık tarzı söylüyorlar.Bozlaklarda Halil Erkal,Taner Olgun,Kul Mustafa gibi revanşta olan sanatçıların parçalarını repertuarına alarak, günceli takip ederek misafirlere doyumsuz müzikle ağırlıyorlar.Tam anlamıyla müzik yelpazesi sergileyerek, müzik ziyafeti veriyorlar.

Öğle vakti desti kırma merasimi yapılır.Çalgıcı eşliğinde köyün belli bir yerine gidilir orda bir yere dikilen destiye nişan edilir.Tekrar çalgı eşliğinde eve dönülür.Özellikle çalgı dinlemek için düğün evine gelen misafirler olur.Gelen misafirlere hazırlanan mezelik sofra düzülür, ağırlanır.Düğün evinin hazırladığı yaprak sarması, et kavurması , karpuz vesaireden oluşan tepsi ile ikram yapılır.Çalgılı düğün epey zahmetlidir.Fakat bazen içki işe karışınca işin seyri değişir.İstekte muhalefet yaşanırsa istenmeyen tatsızlıklar bir hiç üzerine bile kavga edilir.Öyleki bazen çalgıcıların bile işi zorlaşır.Düğün sahibinin ağzının tadı kaçar.Eğer dozu yükselirse duruma devriye gezen jandarmalar bile müdahale eder.Daha sonra tatlıya bağlanarak düğün çoğu düğün evinde sabaha dek eğlenenlerle devam eder.Saat 12 olunca jandarma bitirmeleri konusunda ikaz eder.Geleneksel yapıda eskiden gelen bir alışkanlık üzere gecede devam edebilir.Ayrıca oğlan kınası, kız evinden kına yakılıp dönen oğlanevi kadınlarında iştirakıyle eğlence tertip edilerek yakılır.Fakat Adurmusun’da bayanlar ve erkekler ayrı eğlenir birbirine karışmazlar.

Ertesi sabah bir hayli telaş kaplar oğlan evini çünkü; ogün oğlan evinde yemek yedirilir.Bakır eskiden hereni,leğen dedikleri büyük tencerelerde yemekler pişer.En az üç çeşit olarak.Genelde yazın düğün yapıldığından yemeklerden mevsime göre etli yeşil fasulye, sulu köfte,bamya, pilav,et kavurma gibi yemekler yapılır.Üzerine baklava yada kavun,karpuz, üzüm ikram edilir.Adetler yerine getirilir geçmişten, yaşadığımız günümüze dek sürdürülüyor.

Bazı kesimde tercihen “Fakıdefi” diye bir grup tutulur onlarda; ilahi,kaside, mersiye okurlardı. Yada mevlütlü düğün yapılır.Düğün dolaşacağı gün mevlüt okuyan, hocalar mevlüt ve Kur’an okur.Davetlilere yemek ikram edilir.Ekseri mevlütlü düğüne yönelen halkımızda çoğunlukta. Tercih meselesi,her iki şekildede gençlerin izdivaçları için, hayıra vesile olmak için adım atılıyor.

ÇOCUK OYUNLARI-ADURMUSUN

Körebe,Saklambaç,Mendilim köşe köşe,Yağ satarım,Aç kapıyı bezirganbaşı Kimin eli kimin üstünde,İp atlama,Çizgi,Beş taş,Dokuz taş, Topaç,Kulaktan kulağa, Ceryan geçti,Çimdik çimdik makarna,Açıl susam açıl,Ayak saymaca,Yazı tura,Nokta nokta,İsim şehir,Asmaca,Yattı, kalktı,Çinçan,Taştayım, topraktayım,Dalya oyunu, Hümmet,Aşşık,Bilye,Yakan top,Sapan ,Kuka,Mucuk oyunu,Çanak çömlek çatladı,Nesi var…

Enden tura oyunu:En az dört oyuncu arasında oynanan bir oyundur. Aralarında bir ebe tesbit edilir. Ebe yüzünü duvara döner, oyuncular ise ebenin arkasında dururlar. Ebe “ennem tura, davul zurna bir iki üç” diyerek elini duvara üç kez vurur. Ebenin arkasında duran oyuncular, her defasında bir adım ebeye yaklaşarak ebeye vurup kaçarlar. Ebe kendisine yaklaşa nı kendine vurmadan görürse yanına çağırır. En son bir kişi kalana kadar, yürürken görülenler ebenin yanında durur.En son kişi ebenin sırtına vurunca, ebenin yanında duranlardan, ebe nin yakaladığı yeni ebe olur. Oyun böyle devam edip gider.

Bu oyun aynı zamanda “Ali baba saat kaç” olarakda oynanır.En az dört kişi ile oynanır.Ebeye Ali baba saat kaç diye sorulur.Ebe kaç derse ona göre adım atılır,ebe sobelenip kaçılır.Yakalanırda ebe sobelenir çizgiyi geçince yanar.Ebe sobelenen kişi olur…

İp atlama:En az üç kişi ile oynanır. İki oyuncu yaklaşık beş altı metre uzunluğundaki ipi ucundan tutarak sallar. Önce bir sayı atlanır. Sonra iki, üç ve dördüncü sefer döne döne atlanır. Beşincide eller beşik gibi sallanır. Altılarda ağız kapanır, yedilerde ağız açılır. Sekizlerde sek sek yapılır. Dokuzlarda eller yumruk yapılarak birbirine vurulur.Onlar da oturarak yapılır. Sonra onbirlerde ip, ayak ucunun altına alınır. Onikide ip ayak ökçesinin altına alınır. Sonra ellerin parmakları makas şeklinde yapılır, ip parmakların arasına alınır. Bunu yaptıktan sonra son olarak “arslan, kaplan ağzını aç, geri yum” denir. İki el arasında sallanan ip alın maya çalışılır. İp alınamazsa veya ayağa takılırsa, oynayan kişi yanar vu tutanlardan birisine sıra gelir. Aynı şekilde oyun devam edip gider.

Saklanbaç oyunu:Oyunun oynanabilmesi için oyuncu sayısının çok olması gerekir. Genellikle gece oynanır. Oyuncular arasında ebe tesbit edilir. Ebe, oyun başladığı zaman yüzünü duvara çevirir ve tesbit edilen sayıya kadar hiç bir yere bakmadan sayar. Sonra oyuncuların saklanıp saklanma dıklarını kontrol için “oldu mu?” diye çağırır.r1;Arkam önüm,sağım solum, saklanmayan köreber1; der Eğer oyunculardan ses gelmiyorsa oyun başlamış demektir. Ebe, diğer oyuncuları saklanabilecek yerlerde aramaya başlar. Eğer gördüğü bir oyuncu varsa adını söyler ve kendi ebelik yerine koşar. Oyuncudan önce yerine gelirse, ebeye yetişemeyen oyuncu ebe olur.Ebenin bulduğu oyuncu ebeden önce gelirse, bütün oyuncular hep bir ağızdan “çanak çömlek patladı” diye bağırırlar. Ebe tekrar ebelik yapmaya devam eder ve oyun böylece sürüp gider.

Körebe:Oyuncular arasında ebe tesbiti yapılır. Ebenin gözü bir mendille sıkıca bağlanır. Oyun başlayınca diğer oyuncular ebeye çimdik atmaya başlarlar. Körebe de oyuncuları yakalamaya çalışır. Eğer oyunculardan birisini yakalarsa o o yuncu ebe olur, yakalayamazsa ebeliğe devam eder.

El el üstünde kimin eli var oyunu:Bu oyunun oynanabilme si için en az üç kişinin bulunması lazımdır. Bir de bu oyunculara hakemlik yapacak diğer bir oyuncu gerekir.Kura çekilir. Kim bilemezse o yere, dizleri ve elleri üzerine yatar. Diğer oyuncular ellerini yatan oyuncunun sırtı üzerine üst üste sıralarlar.Hakem oyuncu, “el el üstünde kimin eli var” diye yatan oyuncuya sorar. Eğer yatan oyuncu bilemez ise bütün oyuncular,bilemedin diye yum ruklarını yatanın sırtına tap tap vurmaya başlarlar. İğnemi, iplikmi,davulmu,zurnamı?diye sorar.Yerde yatan çocuk birini seçer.Ceza olarak iğne derse iğne batırır gibi sırtına parmakla iğne gibi taklit edilir.Zurna derse zurna gibi sırtına vurulur.Davul derse “dom dom “diye yumrukla vurulur.Eğer bilirse, bilinen çocuk ebe olur, yatar ve böylece oyun devam edip gider.

Yağ satarım, bal satarım:Oyuncu ne kadar çok olursa oyunda zevkli geçer. Ebe tesbiiti yapıldıktan sonra ebe, eline bir mendil alır ve “yağ satarım, bal satarım ,ustam ölmüş ben satarım.Satsam onbeş liradır, zam bak, zum bak.Dön arkana iyi bak”diye yüksek sesle tekrarlanarak oyuncuların oluşturduğu halkanın çevresinde dönerek koşmaya başlar.Bu esnada çocukların birinin arkasına mendili bırakır. İkinci turda, mendil bırakılan çocuk bunun farkında değil ise ebe mendili alır ve çocuğu bir tur tamamlanıncaya kadar döver. Eğer mendil bırakılan çocuk, mendili farketmişse hemen mendili alır ve ebeye vurmaya başlar. Oyun böylece devam eder.

Hopbal(mucuk) oyunu:Oyun en az beş kişi ile oynanır. Yere küçük bir daire çizilir. Dairenin içinebazı yörelerde Kayseri’de “milkiş” adı verilen,Koyunlur17; dar1; mucukr1; denen yumurta gibi büyüklüğünde bir taş konur. Mucuk taşını en az beş metre uzaklıkta bir çizgi çizilir. Oyuncular bu çizginin gerisine geçerler. Oyuncuların her biri ellerine yassı bir taş alırlar ki bu ta şa “hoppal” denir. Hoppallar önce, mucuk denilen taşı en yakın düşecek şekilde atılır. En yakın düşüren oyuna başlar, en uzak düşüren de ebe olur. Oyuncular çizgi gerisinden hoppalı, milkişe vurmaya çalışırlar. Hopbalı atarken de “Ortada kuyu var, yandan geç” derler. Mucuk denilen taşı daire dışına çıkarmaya çalışırlar. Milkişi(mucuk) geri getirene kadar oyuncular yerlerine yani çizgi gerisine kaçarlar. Eğer kaçamaz ise hopbalın üstüne ayağını basar ve ebeye yakalanmadan kaçmaya çalışır.r17;Ekmek yapmar17; denen hopbalı ayağını üstüne hiç el değmeden, düşürmeden ayağının üstünden zıplatarak alırsa o zaman yerine ebelenmeden geçebilir.Oyuncu hopbaldan ayağını çeker çekmez ebe vurursa, vurulan oyuncu ebenin yerine geçer. Atılan bazı yörelerden happak(hopbal), (mucuk)milkişi vuramamışsa ebe, hopbalın yanına oyuncuyu getirtmez. Gelirken vurursa vurulan oyuncu ebe olur. Amaç ebeye yakalanmadan happağı alıpkaçmaktır. Oyun böylece devam eder.

Hümmet(Tak çelik) oyunu:
İki kişi arasında oynanır. Oyun için 75cm. uzunluğunda kalın bir değnek ile aynı kalınlıkta 10 cm.uzunluğunda bir de çeliğe ihtiyaç vardır. Başlayacak oyuncu önceden hazırlanmış iki taş arasına çeliği koyar ve değneğini çeliğin altına uzatarak çeliği yukarı kaldırır, havada iken hızlıca vurur. Amaç çeliği en uzağa atmaktır. Attıktan sonra değneği çeliğin atılırken konduğu yere bırakır. Diğer oyuncu çeliği gittiği yerden alır ve değneği vuracak şekilde atar. Eğer değneği vurursa oyuncular yer değiştirir, vuramaz ise oyun tekrar devam eder.

Dalya oyunu:Oyunun oynanabilmesi için Küçük yassı taşlar toplanır. Sayısı 11 olan bu taşlar bir duvar önünde üst üste kayılır. Ebe, bu taşlar bacağının arasında kalacak şekilde dikilir.Oyuncular küçük bir topla taşları yıkmaya çalışırlar. Taşlar devrilmiş ise ebe, hemen topu kapar ve taşı deviren o yuncuya fırlatır. Oyuncuyu vurursa vurulan ebe olur.Eğer vuramaz ise ebe tekrar taşları dizer ve oyun böylece sürer.

www.bilgimekani.com/forum/viewthread.php%3Fforum_id%3D74%26thread_id%3D503+BE%C5%9E+TA%C5%9E+%E2%80%94+DOKUZ+TA%C5%9E&hl=tr&ct=clnk&cd=67&gl=tr

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.