Kaynarca

Mayıs 11, 2007

 

KAYNARCA ÖZEL SAYISI

 

 

 

Mustafa ERDOĞAN*

BİLMECELER, ATASÖZLERİ, DEYİMLER

 

 

BİLMECELER-MASALLAR:

Kaynarca yöresinde bilmece kavramı pek bilinen ve kullanılan bir kavram değildir, 1980’li yıllara kadar halk, “bilmece sormak” yerine “gel sana bir masal söyleyeyim” derdi. Burada klasik anlamda bildiğimiz “masal anlatmakla” “söylemek”i karıştırmamak gerekmektedir. İlginçtir halk “masal sormayı” değil, “söylemeyi” tercih ederek bilmece sorardı.

Burada a harfinden başlamak suretiyle

Kaynarca yöresinden derlediğimiz bilmece (masal) örneklerini sunmak istiyoruz:

Avladan atladı, gaz yumurtladı? Akgabak

Ben giderim o gide, önümde tin tin ede? Baston

Bizim evde bi çocuk va, gelenin gidenin eline siye? İbrik

Çarşıdan aldım bi tanek, eve geldim bin tanek? Nar

Çıt çıtan ağacı, çıta pıtan ağacı, kırmızı badem, gülebiden ağacı? Kuşefin

Çıtırdamadan pıtırdamadan ormana gire? Güneş

Dal üstünde kilitli sandık? Ceviz

Davda anırır, yolda bavırır? Öküz arabası kütüğü (jant)

Davdan geli dak gibi, golları budak gibi, eğili bi su içe, bavırı oğluk gibi? Geyik

Davdan geli, daştan geli, g.taçık inişten geli? Keçi

Gel bizim eve, elini öpsün? Havlu

Sarıdır safran gibi, okunur Guran gibi, ya bunu bileceksin, ya bu gece öleceksin? Sarı lira

Sarıdır sarka, düşecam dini gorka? Ayva

Tamdan tama gıcır gıcır? Çit

Tamdan tama höt höt? Kürek, sıyırga

Tek direkli bin kiremitli? İlana(Lahana)

Uzaktan baktım bi çok, yanına gittim hiç yok? Duman, sis

Uzaktan baktım hiç çok, yanına gittim bi çok? Karınca

Uzar uzar ip gibi, geri döne küp gibi? Balgabağı

Yer altında tüylü dömbelek? Töngel

Yer altında yağlı gayış? Yılan

 

DEYİMLER – ATASÖZLERİ:

Yurdumuzun her yöresinde olduğu gibi, Kaynarca’mızında kendine has deyim ve atasözleri bulunmaktadır. Bu deyim ve atasözlerinin çok büyük bir bölümüne, Adapazarı’nın diğer yörelerinde rastlamak mümkün değildir. Öncelikle bu atasözleri ve deyimlerde Anadolu insanının Allah – kader inancı, öz be öz tertemiz Türkçe’miz dikkati çeker.

Yöreden derlediğimiz bazı deyim ve atasözlerini alfabetik halde birlikte sunuyoruz:

Allah kimseleri yerinden yurdundan yaynıtmasın

Allah’a şükür, yiyoz içyoz, ganımız doyuyo…

Allah’dan bi şaşgınnık omazsa geliriz

Ali evlendi Güllü görücüye gitti

Altgıya oturulmadan üstgıya oturulmaz (Hiyerarşi ve sabrın önemine işaret edilmektedir.)

Anasının vurdi sibinen duryo gız ta u (Kişinin henüz çok genç olduğuna işaret edilmektedir.)

Aşadan (aşağıdan) yer yakdı, yukadan gün yakdı

At gibi beygir gibi gız oldu (Kızın güçlü kuvvetli olduğuna işaret edilmektedir.)

Atlamadan atlim duz gibi çatlim… (yemin ederken söylenir.)

Böle darak dişi gibi insan (Kişinin düzgün ve ahlaklı olduğuna işaret edilmektedir.)

Bi ağaçtan keş küri de olu, b.k küri de…

Cınganın yançinde gözleme galı mı?(Kişinin savurganca harcamasına işaret edilmektedir.)

Çükü çıkmaz buva (boğa) gibi… (Kişinin kararsız ve yavaşlığına işaret edilmektedir.)

Damat misafilliye (misafirliğe) geldiğinde af(h)ırda goca öküz titremiş. (Damatlara karşı cömert davranıldığına işaret edilmektedir.)

Davulun sesi uzaktan goygun gelir

Deri depi bört böci salliyen cenabı Allah

Dim diyenin dim guyri

Dışadan sen ben diyola ki…

Ekmek kesenin gızı olumuş

Elham dürüsünnen gızla sürüsünnen

Elimi yüzüme aldım…

Evde çorba yok daşacak goca yok boşicek

Ganım (karnım) yandı…. (Çok üzüldüm anlamındadır.)

Goca öküz otluk yığınının devrildi gün doya(r)

Gocaguş (Huluguş-Baykuş) ötdü Şükürü ölecek… (Baykuşun uğursuzluk getirdiğine inanılır..)

Gonşula razı gelise (Bayanın kocasından izin almasına işaret edilmektedir.)

Gelinen yere gidili(r)

Gurumuş gabine girmiş (Kişinin çok zayıfladığına işaret edilmektedir.)

Has gızdan has gelin olu(r)

İğde de olu, arşakda da olu, dokiyen galtakda da olu(r) (Kötülüğün herkeste olabileceğine işaret edilmektedir.)

Kel yavrusu gibi ne coruduyon? (Kara kara ne düşünüyorsun anlamındadır.)

Kırk gurda bi hurda. (Kişinin çok, yemeğin az olmasına işaret edilmektedir.)

Mal saybisine çekemiş

Mertmenin alt başı dövüş, üst başı seviş (Evlilerin kavgasına işaret edilmektedir.)

Misefiri atlamalara gada geçirmesey tavıkla kurklamaz (Misafire çok hürmet gerektiğine işaret edilmektedir.)

Misafirin sevileni ekmek yapildi gün geli(r)

Namuslu adamdır; gursandan haram lokma geçmemişdir

Naış (nakış) örnine göre işleni(r)

O ede, sen dinesin

Onda çüke sürüm akıl yoktur be (Kişinin akıl-fikirsizliğine işaret edilmektedir.)

Ön teker nerden gidese, gıç teker de urdan gidemiş

Pis günahları boynuna…

Sen bilisin dince dövüş gavga omaz

Sen söle sen dine (Kişinin söz dinlemezliğine işaret edilmektedir.)

Sensin selensin dövüşe dutuşyola

Sofranın sınırı yok, tokadın yuları yok

Ver Allah’cim ver ver..(yağmur yağarken)

Yavrılı kurkin ibi gızamaz (Annelerin cömertliğine işaret edilmektedir.)

Yirik at kendi yemini kendi artırı(r), yirik omyan at kendi yemini kendi bitiri(r) (Kişinin çalışkan ve dürüst olması durumunda zamanla ona sahip çıkılacağına, tembel ve geçimsiz olması durumunda herkesin ondan uzak duracağına işaret edilmektedir.)

 

LAKAPLAR:

Kaynarca yöresinde lakaplar ana hatlarıyla ikiye ayrılır:

1) Aile lakapları, Garaoğulları, Göbezler, Ali Çavuşlar, Şaştıoğulları, Manavoğulları, Okçuoğulları, Donlular, Sarılar, Aydınlılar, Usta İsmailler, Çakıroğulları, Gebeşler, Binbaşılar, Saka Mustafalar, Yolcu Raifler,

2) Şahıs lakapları: Şahsın beş farklı özelliğine göre takılır:

a) Fizyolojik bir özelliğine atfen takılmıştır: Kara, sarı, çakır, dikbasan, bıyıklı, topal gibi,

b) Ruhsal özelliklerine göre takılmıştır: Aç, düzenbaz, şeytan, püspüs,

c) Mesleki vasıf veya yeteneklerine göre takılmıştır: Usta, nalbant, ipçi, demirci,

d) Askerlikle ilgili bir özelliğinden takılmıştır: Onbaşı, çavuş, koreli, kıbrıslı, askerağa, topçu, piyade

e) Göç edip geldiği yöreye göre lakap takılmıştır: Aydınlı, Tunuslu, Mısırlı, Ağvalı, Kandıralı, Geredeli.

Alfabetik olarak yöreden derlediğimiz bazı lakapları sunmak istiyoruz:

Aç ismet, ağustos memet,aliçavışın necmi, altın zinep, almanyalı mıstafa

Bayrambaş salim,bıyıklı kezban, bici ısmayıl, boşnak memet,

Canavar fahriye,

Çakal murat, çakıl emnesi, çakıldak, çakır mıstava, çavuş mıstava, çevirgen, çöp, çorbacı izzet

Deli gadir, dikbasan memet, dıngız memet, düzenbaz raif

Elagöz ibrahim, ellibinlik halit,

Fıstıkçı ısmayıl,

Garabacak şevket, garagabak halil, garagodeleş Mıstava, gayık gelin, gazozcu memet, gırkık gaşlı adil, goca gırtlak mıstava, göbez halil, gökgöz memet, gübüllü hamit,

Hampır dize, hanım zera, horoz memet,

Karadonnu aziz, kefli ramise, keşa, killi şükürü, koreli mustafa, kosti Ismayıl, kör hafız, kuru fari, küpenli ismayıl,

Lillom alesman, löngür memet,

Melek memet, moşe ısmaıl

Onbaşı ısmayıl,osuruklu remzi, oturak fasille necmiye,

Palpal memet, perişan zera, pettele aliye, püspüs mıstava

Şitan(şeytan) arif,şüfer naim,şüfer ısmayıl

Topal şevket,topçu dayı, töngel vayde, tülü saniye,

Varyimez Sülüman,

Yalıbaş memet, yanbasan memet, yanıkg.t İbram, yorgansız cevdet, yüzbinnik gadir,

Zivlom necmiye, zonga halil

—————————————————————————————————————————————————————————————–

*: Sınıf Öğretmeni

KAYNAK KİŞİLER:

1) İsmail ALTAY, 1936 Kaynarca Kızılcaali doğumlu, ilkokul muzunu, esnaf, 4 çocuk babası, Adapazarı’nda oturmaktadır.

2) Mahmure ERDOĞAN, 1934 Kaynarca Dedeler Köyü doğumlu. Çiftçi, çocuk annesi, halen Müezzinler Köyünde oturmaktadır.

3) Faize USTA, 1938 Kaynarca Mehter doğumlu, ilkokul mezunu, çiftçi, 4 çocuk annesi,Mehter Köyü’nde oturmaktadır.

4) Mahmure ERDOĞAN, 1933 Kaynarca doğumlu, okur-yazar, çiftçi, dört çocuk annesi, Müezzinlerde oturmaktadır.

5) Rafiye TUNA, 1942 Kaynarca doğumlu, okur-yazar, dört çocuk annesi, halen Okçularda oturmaktadır.

6) Nadir GÜREL, 1957 Kaynarca Kızılcaali doğumlu, yüksek okul muzunu, öğretmen, 3 çocuk babası, Adapazarı’nda oturmaktadır.

7) Ramis MEMİŞ, 1948 Kaynarca Sarıbeyli doğumlu, yüksek okul muzunu, emekli öğretmen, 2 çocuk babası, Kaynarca’’da oturuyor.

8) Fahri TUNA, 1959 Kaynarca doğumlu, yüksek okul mezunu, Adapazarı B.Ş. Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanı, 2 çocuk babası, halen Adapazarı Beşköprü Mahallesinde oturmaktadır.

9) Kadir TUNCA, 1962 Kaynarca doğumlu, lise mezunu, İzmit B.Ş.Belediyesinde işçi, 2 çocuk babası halen İzmit Gültepe Mahallesi’nde oturmaktadır.

 www.irmakdergisi.net/2006___ekim_Bilmeceler-Atasozleri-Deyimler-MustafaERDOGAN.html

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: